ჯანსაღი ავადმყოფი

ჯუმბერ ტიკარაძის გახსენება


„მთვრალმა იუწმაწურე მაგრამ უწმაწურ
მოთხრობებს მაინც შეეშვიო!
– რა ვიცი მეთქი...
ეჰ, ჭკუით დატენილი კაცი მგონიხარ,
მწერლობის მოწადინე, შენ კი–ო!...
– რა ვიცი მეთი...“


ძვირად გვახსენდებოდა მისი ნათლისახელი. რა არ შვარქვით: ჯოყოლა, გალექებული, აბორბოცებულ–აქერქეტებული. ასე ვესაყვარლ–ველაციცებოდით ჯუმბერს.
თანამედროვე მწერლობას ორი უმჯობესი გაუზარმაცდაო (შემომჩივლა პოეტმა). გიორგი (იურა) ბაქანიძემ კალამს ანკესი აუმჯობესა, ჯუმბერ ტიკარაძემ არყით სავსე ჭიქაო.
მაგან ბიჭო მწყერი გაალოთა, მერე ფრინველი ნომადი ბართაიას გოგოებს გადაულოცა, იმათ არაყი არ დაალევინეს და მწყერმა შენი ჭირი წაიღოო.
ხვრეპდა ორნახადს და აყოლებდა მწნილს. მწარე წყალი დილის ლოცვასავით სიამოვნებდა. იქნებ ასეთ დრიოს უმჯობესად მუშაობდა მისი ტვინის ნეირონები და ეშლებოდა წერის საღერღელი. ინტელექტუალური დაუდევრობა გახლდათ მაგრამ თავს გეფიცებით, შეძლო, მორალური სიტყვა ეთქვა და საწუთროდან გადასახლებულიყო.
ძალუმ აზროვნებითა და ტექნიკით კაფკას და ბოკაჩოს ეტოლებოდა. არა! მათი შეგირდი როდი გახლდათ, ამყოლ–მიმდევარი. ეს თავის უბნისას გვაუწყებდა, ახლო–მახლო ქუჩებისას, რაც კარგად იცოდა და რიგიანად დაამახსოვრდა. აბდაუბდების და უწმაწურობების სახით თიკარაძემ ქართული დეკამერონი შეთხზა.
2007 წლის 14 ნოემბერს მწერლის ქვრივმა ჯუმბერის არქივი შინ გამატანა. სწორედ იმ დღეს შესრულდა მათი ჯვრისწერიდან 46 წელი. ნარუდუნევი მთლად დაენაკუწ–გაენადგურებინა. თავსატეხ მოვალეობად სულაც არ მქცევია. ვუსადაგე ერთურთს, ვაერთ – ვაწეპე ნაფლეთები „თითების ფარჩხი“–თ.
მასალის აღდგენას სამ თვეზე მეტი შევალიე. განახლდა ბევრი კარგი ჩანახატი თუ ლექსი. გამონათქვამთაგან ერთი შემოქმედის ეპიტაფიად ივარგებდა:
„ესეც ასე, გავლილია გზანი ჩემი გასავლელი,
სად მეფური სუფრა იყო, თავი იქა ვტუცე,
არ დავაკელ გვამსა ჩემსა ტრაპეზი და ღვინო ძველი
ხოლო სული შემოქმედის ვააბდლე და ვატუტუცე!
თუ მელანი ცოტა ვღვარე, მომიტევებს ალბათ ღმერთი
წინ? წინ ჩემი სამარეა! სამოთხე და ჯოჯოხეთი!“
მისი გარეგნობა მწერლის შესახებ მოარულ წარმოდგენას ესადაგებოდა! ერთობ არაორდინალურ პიროვნებისათვის, სრულყოფილად ბუნებრივ და თავისუფლისათვის ყოველგვარ ხელოვნურისაგან, უცხო არ იყო შემოქმედისათვის დამახასიათებელი თავმომწონეობა და იმპერატივი. ბოჰემის მიღმა კი ყოველთვის იგრძნობოდა კალმოსნისთვის მკვეთრად ნიშნეული, მტანჯველი ყოფა.
კაცმა რომ იკითხოს, არის კი ანგარიშგასაწევი, ამოიფრქვევა თუ არა წარსული ისეთივე ხელუხლებელი. განახლდებიან თბილისის სურათები, ავლაბრული ამბები ტიკარაძეს რომ ზრდიდა, ასაზრდოებდა და შთააგონებდა. ახლა რეკლამებით აჭრელებულ მის „სოღდებილში“ ვდგავარ. სომხურ თეატრთან, იქვე ახლოს „კეთილი დუქანია“. აგერ პოლიციელი ვანო–ჯანო; ვინმ,ე კარლოსაც–ქაღალდში წეკოს ახვევს. გოგილოს აბანოდან უშიშროების სექსოტი „შაკრულო“ მოჩლახუნდა. სამიკიტნოში ცაწალიკ–წალიკდებიან. მალე გაჩნდება კასრის თავზე ჭაჭის არაყი, მწნილი, მწვანილი. გადაყლურჭავენ და „ვილკას“ შეექცევიან. თბილისის გენიაც ხომ ასეთ ვახშმობებში ვლინდება ხალას ბრწყინვალებით. მერე ლამპიონები მტკვარში თავის დახრჩობას დააპირებენ მაგრამ წარუმატებლად და იქნება სული მტირალა კლდიდან ნადენ ცრემლივით კამკამა.
კი, მნიშვნელოვანია! წარმოვიდგენ ამ ყოველივეს და ერთარსობაში ვლხვები. მთელი ქვეყანა უჩინარდება როცა გარინდება მოგეძალება. ამ წარმოსახვის ცხოველმყოფლობით ქრება აწმყოც...
„არა! ქუჩა არ ყოფილა ჩემთვის აკადემია! სტუდენტობას რა ვუწოდო?!–მხოლოდ ბრუჩუნი!“–ო.
მაინც როგორ ჩამოყალიბდა იგი მწერლად? ერთმა კალმოსანმა დამუხტა და შთააგონა. პროზაიკოსმა რომელიც ფილოსოფიისა და პოეზიის მიჯნასთან იდგა. სწორედ მისგან მიიღო შემოქმედისათვის საჭირო მუხტი: „აღიარება იმისა, რომ ჩვენმა ერთდროულმა ღრეობებმა, ზოგჯერ კი ლოცვასავით ფიქრიანმა სმამ მწერლად მაქცია მეთქი, ოტოს ააბუხუნ–ააროხროხებს, ჩემს პაჭკორიას დანახვა ჩემი გაეხარდება, იქ მისვლა კი ეტკინება–დამკრავს ბეჭებზე ხელს–რა დროს შენი სიკვდილი იყოო–შემომბღავლებს!“
ვიდრე გაუხურავთ საწუთროს კარი, სანამ დემიურგამდე მიაღწევენ და გაენდობიან, კაფე სამაიაში შევიხედოთ: აქეთ კუთხეში ჯუმბერ და ოტო სხედან, იქეთ ავთო ვარაზის სუფრაა. დაფიქრებული შესცქერის მთლად ლორთქო გოგოს–ფრესკას, რომელიც ჰა და ჰა იქცევა ქალად.
ხედავ იუზგარ!–ამბობს გალაღებული ოტია. ვარაზს აი ის თავისი ნახატი გაუცოცხლებია. ხომ გახსოვს, მოსკოვის ტალახში რომ აზილა ბრეჟნევის ბულდოზერმა?!
ვარაზი ამათ სუფრას უახლოვდება.
–შემიკლა ხელში! დამხატეო; მიყვარხარო... მაგას ავთო ვარაზი არ უყვარს! მხატვარს ეტრფის, მწერალი ნებავს, კომპოზიტორზეც იქნება ყაბულს. სულიერად გაკახპებულა. აი, აქ ყოფნა ეამაყება. ხელოვნებაზე შესაწირად გადაუდევს თავი. ქალაქის ჯეელ–ჯეელი ულაყობა კი ონანიზმმა დააქლიავა. მოისხას მადლი, მიხედოს იმათ!..
მოგაშორო?! იგიზგიზა ოტიამ. წამიც და ნერვიულ ნაბიჯით გაჰყავს უნატიფესი, ბრუნდება უმალ–ტაქსით გაუშვი.
იპოვის ულაყს?–გულს იჩვილებს პაჭკორია და სუფრასთან ჯდება.
მერე კი, მერე შუაღამეა. ქალაქში ხალხი კანტიკუნტობს. რესტორანშიც. ტიკარაძეს ჩირად არ უღირს ჭლექი–ჯოჯოხეთად რომ უქცია ყოველი ჩასუნთქვა–ამოსუნთქვა. პაჭკორიას ფეხებზე ჰკიდია გული–წკიპზე რომ ჩამოჰკონწიალებია. ვარაზი აპამპულ–ამაიმუნებს თავის დიაბეტს დღითი დღე რომ უკარგავს ფერების განსხვავების უნარს. ასე რომ სამი ჯანსაღი ავადმყოფი სულაც არ წვალობს. ერთმანეთისგან ბიჭობას სწავლობენ, სიკვდილს სწავლობენ; ეიმედებათ საიქიოშიც იცოცხლებენ.
თითოეული ნოველა რუდუნებითაა შექმნილი. მაინც როდის იცლიდა იგი რუდინისათვის?
ძალ–ღონეს არ ზოგავდა გუმანი გაეხედნა და გამოცდილება დაეგროვებინა. სხვაგვარად კალამს ხელს ვერ მოჰკიდებდა, შინაურთაც უნდა ებლიკვნათ მისთვის. სხვაფერ გრძნობას ვერ დაიგულვებდა. ამბავი რომ მომხდარიყო, დათო ერისთავი და ვილემ ალავიძეც უნდა ყოფილიყვნენ, ტიმირიაზევის სასწავლებლის საერთო საცხოვრებლის ოთახში რომ გამოჰკეტეს–რომანი დაწერე!–ო.
მწერალმა არ დაიცვა მისთვის მიჩნეული საზღვრები, გაიპარა გამთენიისას, მოიარა არტახების მიღმიერი მხარე გონებაგახსნილებს რომ მიჯნავს ჭკუათხელთაგან, სტანდარტულებს არასტანდარტულებისაგან. ტაქსმა მიტიშისკენ აოტა. ჯურღმულში ომისდროინდელ ბლინდაჟთან ლოთებს არაყი ეხვრიპათ. ამან დაპატიჟა. მებრუვეთ მოკვლა დაუპირეს. ბოთლი გატეხა, ნიკაპი გაისერა. საკუთარი სისხლი ლოკა და მწარე წყალი მიაყოლა. ბებუთებმა ბეტონის იატაკზე გაიწკრიალა. „თუკი შენივ სისხლთან ერთად არაყს დალევ–სხვასაც მოკლავ და თავსაც მოიკლავ!“–ო.
მან რეალურ სამყაროს მოჩვენებითობის საბურველი სხადა და პროტესტანტული იდეები იქადაგა:
უნდა დავაკვირდე რას სჩადიან თავის თავთან განმარტოებული ადამიანებიო...
უმეთვალყურა!
რამდენ წელიწადს ვუკირკიტე ვითომ პატიოსან ქალთა და კაცთა უწმაწურობებს, წერამ ამიტანა ბოლოს–ო...
წერამ აიტანა!
უწმაწურობანი მხოლოდ სქესობრივი როდია, სხვა რამეებშიც ვლინდება და იმ რაღაც–რაღაცეებსაც გავკრავ ხოლმე კლანჭსაო...
გაჭვანგა კიდეც და სამწერლობო მისიაც გაასრულა!
არა მხოლოდ სულგაცლილ, მოხვიხვინე ბრბოში არ ათქვეფილა, თვით ჩვენს, თანამოკალმეთა შორის მახსოვს მოწყენილ–მოთენთილი. ონავარ ყმ,აწვილივით დროდადრო შეკრთებოდა, თითქოს სული ეხუთებოდა–ამაღლებული, კერთილშობილური გრძნობები რაღაცამ თუ ვიღაცამ ჩაუხშოო, უეცრად გონებას მხსნელი აზრი უნათებდა. წუთიერ აღტკინებისთვის ხარკი ხომ უნდა გადაეხადა. ანცი, ქარაფშუტული აღფრთოვანება თავიდან ცოტა სასეიროდ გვეჩვენებოდა. სულიც ხომ ჰპოვებს სწორედ იმას, რაც ზუსტად იმ კრიტიკულ წუთში სჭირდება. შეიმართებოდა, პატარა ბიჭად გარდაისახებოდა, ამღვრეული თვალები უკამკამდებოდა და ფარად და აბჯრად ჩვენივ მეგობრისა და თანამეინახის ლექსს იშველებდა:
„სატრფო რომ თმებს ივარცხნიდა, დაბლა დაცვენილ თმოს ღერებს,
ჰკრეფდი თითების ფარჩხითა ვით სიმებსა და სიმღერებს,
პატიოსნებამ გაგხადა ხალათი ხოლო ერთგულებამ გაჩუქა ღალატი,
ახლა ვის ნაწნავს გრეხ...ეჰ! ეჰ! ეჰ!“
სტროფის წარმოთქმის დროს ოდნავ შიზოიდუს სულიერ წყობას ავლენდა. კვლავ ფიქრის მორევში ყურყუმალავდებოდა. ძილს ეძლეოდა?–ოცნებას! დაუწერელ თხზულებების სიუჟეტები ლაგდებოდა.
თითოეული ჩვენგანის თავგადასავლის მომყოლი სიტყვა, ჩვენივ საკუთარ სუილიდან ამომართული, გულს გვიჩუყებდა. ჩვენში მოსაწყენ, უსიამო, მტანჯველ შეგრძნებას იწვევდა, თანაგრძნობას აღგვიძრავდა.
სად იყო კაცის გულის გასახარელი სტრიქონები? ქადაგების მერე უსასოობა მოგიცავდა, მანდილოსნის მიმართ მადლიერი ლმობის გამომსახველი კი არა–სამდურავისა. მასში ვერ აღმოაჩენდი მხიარულ, სადღესასწაულო სულს. იქ სწორედ სასიყვარულო ვნებას არ უღიმოდა ბედი, გაცრუებულიყო იმადი, უცოდველობდა ეროტიკული აღტკინება, მორცხვი, კდემამოსილი და ნირწაშლილი.
მის სიახლოვეს მორთულ მოკაზმულ გასართობ ხარა–ხურას, ფუფუნების საგნებს, უსახურთა და თვალში საცემთ ვერაფერს ნახავდი. კედელზე ერთადერთი სამკაული–ირაკლი ფარჯიანის ქეთევან წამებულის სურათი ეკიდა. ეს იყო უბრალო მშვენიერება მისი სახლისა.
ნუცუბიძის ფერდობზე ცხოვრება განცალკევებისაკენ სწრაფვას შეესატყვისა ხოლო მე 16 ე სართული ცალფილტვა ტიკარაძეს „ყველა მწერალზე მაღლა ვცხოვრობ“–ო გულს უკეთებდა.
1995 წლის 31 დეკემბერს შინ მიმიწვია. კალანდას ერთად შევხვდით. მითხრა–იმხანად თავი ყოველთვის უბედურად მიაჩნდა. უკვე მორეოდა კაეშანი.
ჩემს წინ მაგიდასთან პირქუშ სახით პირტიტველა ჭაბუკი იჯდა. ბიჭური, მრეში ქოჩორი უსწორმასწოროდ ჩამოშლოდა კისერზე. სიბერეს მიტანებულ, გარიყულსა და ტანჯულ „მე“ს მიამიტ თვალებში საზეიმოდ მეოცნებე სხივი აღარ ჩასდგომოდა. სათუთად ეფერებოდა არყით სავსე ჭიქას. ნატიფ ხელიდან გონიერება გამოსჭვივოდა.
მითხრა: როცა 37 წლის შევსრულდი და საწერ მანქანას მივუჯექი, ისეთმა განცდამ მომიცვა–უკანასკნელად ვბეჭდავ–ო. მკითხა: შენ თუ იცი რა მანძილია სიბრძნესა და უწმაწურობებს შორისო. არ ჩავეძიე უფრო დაწვრილებით მოეთხრო, ნათქვამში რას გულისხმობდა...
მარტივი არაა იმ შავსვიანობის სახელდება და შეფასება რაც იმხანად გადაგვხდა მაგრამ იმ წლებამდეც დალხენილნი როდი მივედით?
ვისაუბრეთ ცხოვრების ფილოსოფიაზე, ოჯახურ ჰარმონიაზე, ჭირ–ვარამზე. ხალისიანად ვიმასლაათეთ, ერთმანეთსაც მივაპყაქრით ფიქრიანი მზერა, ვიყუჩეთ, ვიოცნებეთ და სრულ იდუმალების განუზომელ სიკეთეს ვეზიარეთ.
ურთიერთთანხმიერების მოწმენიც გავხდით. გამოვთქვით აზრები რომელნიც გვაკრთობენ მაგრამ რომელთა გარეშე სიმართლეს სიცოცხლე არ უწერია. მათი აღიარება ძალზე გვიმძიმს მოკვდავთ! რაა იმ მწერლობის ფასი, უზაკველს რომ ვერ შეეთამაშება?! ფიქრებს საყოველთაოდ დადგენილ ნორმებს ხომ ვერ მივუსადაგებდით. ერთი ღამით მაინც ხომ უნდა აღგვეგავა პირისაგან მიწისა სდაყოველთაოდ გავრცელებული, უკბილო, რაციონალური მოსაზრებანი?! ვაჩუქეთ ერთურთს ოცნება აშკარა უპირატესობით გამორჩეული! მოსაზრებანი–თავიანთი უტყუარი ანდამატი რომ გააჩნიათ! ალაგ–ალაგ გაიჟღერა კალამბურმაც: „არ ღირს დალევა არყის“ ან „შეიარაყდით ბიჭებო!“
გრძელი ღამე ფიქრებში გავათენეთ, მცირე ხნით თვალიც მოვატყუეთ.
რომ ჰკითხო ახლა გიგლა სარიშვილს, ვეება ხეიბარს, როგორ ფიქრობთ, რას გიპასუხებდათ მის მიერ სპეტაკად განვლილ ცხოვრების შესახებ?! კურცხალი წასკდებოდა! მონატრების? სიცოცხლესთან გამოთხოვების? არა!
წასულ ზაფხულს მკითხა ჭაბუა ამირეჯიბმა როგორ მოკვდა სარიშვილიო. ვუამბე მაგრამ საძნელო და ცრემლიანად საკითხავ–მოსათხრობი სწორედ ის ფურცლებია–დაფლეთილ არქივიდან რომ აღვადგინე:
„ვესტუმრე იმ დღეს ცალფილტვა კაცი გამოკეტილს თავის ბინაში, საპყარ–ხეიბარ გიგლა სარიშვილს. რას ვილოთ ვიბაზრ წავიბოჰემ წავიხარხარეთ, ცრემლიცა ვღვარეთ, იმ ცრემლისას გეტყვით მთლად მალე: ლექსი ვთქვით, პროზა, თარგმანები ახალ–ახალი. ჭაშნაგირი და მჭვრეტელ–მჩხრეკელი ჩვენი ქართულის (თუმც იქ არ გახლდათ) სუფრასთან იჯდა თამაზი ჩვენი, ჩვენი ჩხენკელი, გვიწონებდა ლექსს, პროზას, თარგმანს და ნება ნება წრუპავდა ღვინოს.
აგემოვნებდა შიპლიყრულად, პირს ისველებდა (არც ის გახლდათ იქ) კიკნაზე ზურაბ. მონატრების ცვიოოდა ცრემლი. სიკვდილ–სიცოცხლის წაშლილიყო ყველა სამანი. საიქიოდან შემოგვიერთდა ელდარ კერძევაძე, შარშანწინ რომ მიბარდა უფალს. ისიც გარეჯს მიირთმევდა და ქირქილებდა: „ცოცხლებს მკვდრები ჰგონიხართ და მკვდრებს ცოცხლები“–ო. რა ეთქვა ანდა რა ექნა მეტი კერძევაძეს წამომდგარს მკვდრეთით. სუფრა იყო და ჰოი რა სუფრა, ერთად ვხვრეპდით მკვდრები, ცოცხლები, ვღრეობდით ერთად, მონატრების ცვიოდა ცრემლი, სიკვდილ სიცოცხლის წაშლილიყო საზღვარ–სამანი.“
უკიდურესად ნატიფნი ვიყავით! თითოეულს სიტყვა გვასაზრდოვებდა, სემანტიკა, არტიკულაცია გვართობდა, ათენას თვალით გვათებნდებოდა და ჰერას (esp hera) შუქით გვისაღამოვდებოდა.
ვინ იმოგზაურა მეტაფიზიკურში? რომელმა მოიხელთა წამი საუფლო? ხელთ სხვა რეალობა–სასიკვდილოდ შემუსვრილი გული მრჩება და კიდევ სევდა მეტყველებასთან, კაზმულსიტყვაობასთან, აზროვნების უნართან გამოთხოვების ბალღამი.
დედა ენას ვერ შელეოდა სამარის პირად მისული ირაკლი აბაშიძე. რიტორიკას ემშვიდობებოდა ჩვენი მეგობარიც, არა მხოლოდ იგი, ყველა (რამდენი გამოვიგლოვ–გამოვიპარაკლისეთ) მათ არ ეთმობოდათ თავ–თავიანთი ლინგვისტური დაუმორჩილებლობა.
ჩვენ–ჩვენ სულიერ მეს სწორედ ენასთან მივყავდით. ის იყო ჩვენი მარტოობაცა და თავისუფლებაც. ცალკეობის შეგრძნებას მით ვახალისებდით ხოდა ყველასათვის ასე სანატრელი ყველგან მსუფევობა ვგონებ მოვიპოვეთ!
ეჰა ჯოყოლავ! გალექებულო! აბორბოცებულ-აქერქეტებულო! მარტის თვის მოქუფრულ და უღიმღამო დილას შენი საფლავისკენ წამოვედი. ფეხი ვითრიე, ეს სტრიქონები გზა და გზა ვალაგე. თავი მენტალურ დუმილისა და წმინდა მიმღეობისათვის ვამზადე. ცრემლიან დილას ჩემი ცრემლი შევუერთე.
პირველი ბწკალე რომ დაჰკრა მზემ საბურთალოს, მუედი შენს უკანასკნელ განსასვენებელთან, ხელამუთაით მივეყრდენი სამარის გალავანს, გავყუჩნდი, ვძგნარე ჟვეროი თუთუნი. ბოდიში მითხრობია თუკი ამ დილით შევაწუხე შენი სული ჩემი პერსონეთი, შენთანე არასოდეს ვყოფილვარ მორიდებული ზნის კაცი. მრავალთა შორის აქ შენ ხარ კაფანდარა სხარტო ბერიკაცო, შემოქმედებით ტანჯვით ილაჯგაწყვეტილო ჩუმო ბინადარო! აქ გაიხრწნა გული რომლითაც მაღალ თუმცა აუტანელ იდეალებს დაატარებდი. მაგ მკერდის ყაფაზში ვით ჩაიბუდებდა სიყალბე და ქვენა გრძნობანი. ალბათ უფალმა „რაინდების და მწერლების საკადრისი პატივით მიგიღო!“
ყოველთვის საინტერესო თითქოს მოსაწყენი არმოჩნდი მოხუცო! რამ ამომაგდო აქ? ეს ხომ უსასოობის ადგილია! ფიქრის შემეცნების ვექტორი მდინარე სკვირეთისკენ დაშვებულ მწვანე ფერდობებს შეეთამაშა ხოლო ეგზისტენციალს ოცნებისა ერთადერთის, მწერლის თვალხმიერების უნარის, შემოქმედის გულისხმიერების გარდაცვალება ებრალება და იძულებული გავხდი სულიერ დაძაბულობა–განაბულობისთვის ზღვარი დამედო.
დავდექი შენს უკანასკნელ განსასვენებელთან, ვაჯამე და ვახანგრძლივე წარსული, მიამიტ თვითდაკვირვებასაც მივეტიალე თუმცა ბორგნეულმა სისადავემ სძლია ფანტაზია.
რავა უწყალწმინდოდ გაგისტუმრეს საიქიოში. ქესტაობა ვინ გაკმარა?–ცალფიჟუა კაცმა ხაიერიც ვერ გამეიცვალე–ისტე გატყაბარდი. აფერი გიხიჭინებდა ჯიბეში და არც შენ აგცდა ხურხნა ცივი მჭადისა. სად გქონდა ფარას შოვნის ყაიდობა?! ჯობდა ძაან ყოფიერი ქალი გეთხუა–შენ ლურჯთვალა ია ითხუე. ხოლო როცა ქართულ ენის განმარტებითი ლექსიკონი გასაყიდად გაწირე, იმ ლურჯთვალა იამ გადაგირჩინა და სახლიდან ჯვრისწერის ბეჭედი გაიტანა მარა შენ ხო არ იყავი ქვერეი კაცი?.. მართალი უთხრობი იი პლატონიეს!
მოყეი ახლა შენებური სილაბანდურაიო! რავა მოთქვამ ცენტერაზის მოლოზონივით ყოლიფერიზა და ყოლიკაციზაო?! გველმა გიტიკა მაგ ენაზეო! რას პროტიალობ და პრუტუნებ ერთიო–მიჩივიენ აგენი მარა, პროტია ვითამე?! ღურძაბაი ხალხის ბრალია ყოლისფერი, ქისიმში უნდა ჩავდიო მაგათ საქმეს თუმცა ახლა სხვა ფიქრი მებუღრავება!
ვის სურს არარად იქცეს? ჰოდა რადგან აზრი უფრო შორს ვერ მიდის, რასაც ახლა დავწერ, ვფიქრობ ადამიანურ ცხიოვრების გარდუვალ შედეგს ეწინააღმდეგება, ცოტას მაინც ვიცრუებ, თუმცა პატიოსან ბწკარედებს გავლარავ, ჩვენი ჩიჩახვცარიელი ოფოფებივით და როგორც პოეტი ბრძანებდა „სისხლზე უფრო უმწიკვლო მელნით“ უწყინარი იქნება ჩემი ტყვილი-მწუხარების კრიალოსანი, მინდება ურჯუკი სისადავე ფანტაზიას დავაძლევინო!
ჩემს ირგვლივ და ჩემში მიჯნა გაივლო, ბუნებასა და სულს შორის არსებული. აი ვიღებ გულუხვ საზრაურს გარინდებისა, მენთალურ დუმილისა. თითქოს კვლავ ვიგეშე შენი სუნთქვა. არა! სულაც არ შევუპყრივარ უსიამო მგრძნობიერებას და მეც ხომ სწორედ ასეთ მძაფრ ვნებასთან მეწადა ჭიდილი. ხოდა ჩემი სამშვინველის ყოველი კუთხე–კუნჭულით შევიცანი ჩემივ დაუოკებელ წარმოსახვის შედეგი. გვერდით ნდობით ამომიდგა შენი საფლავის გენია და მეც სიკვდილის მიმართ ყოველგვარ სიძულვილს საბოლოოდ გამოვუტანე წირვა.
ეხ მეგობარო! სული მაშინ როდი გაეყარა სხეულს როცა გარდაიცვალე, არამედ როცა ღირსეული მიზანი დაისახე–მწერლობა. ესაა ჩვენი უკვდავებაც!
სივრცეში სხვა არა გამოდის. 46 წლის ვარ თქვენი უმცროსი მეგობარი, ვაჩხაკუნებ რემინგტონს და ასე მგონია უკანასკნელად ვბეჭდავ მეთქი. იქნებ საკუთარ ბოლოს უახლოვდები, ვაღვარღვარებ თვალებს, დამიქამდა გიმნასტური და ქაღალდი.
მომბეზრდა ოჯო ტაბუცად პანტური ოროხმოროხ უსტმასტორ გზებზე. დავრჭობილვარ საყესავით სამანესთან და დგანა გონია სიკტილი სამზირში. საქმე იგია რომე ახლა მე ამაღებინა ოფოფებმა კალამი ხელში, მარა ყოლიფერი კაი დაგემართოთ აქ ისტე ცხავს ერთმანეთის გუუტანლობა, ისტე რომე, სიცხემ შემაწუხა ძალუანი. საირაოშიც ქოროთოი დგანა, იმფერი–მიიხარჩება კაცი. გელივით უღარღილებენ თვალებს ერთმანეთს, ნამეტანი დიდი ჭენჭეხოი აქვილარიენ გულებში. ვერა ძმებო! ვერც მე შევეწიაპე ხეს სიცოცხლისას! ვერა და ვერ მოვწიკვე ვოლი! მაი აფერი! მივაყენებ ყიყვეზე საქმეს და მუალ ელანძე. იმინუტში ყორნის ნიკარტად სუფრის კედეროსთან ჩამოგიჯდებით! ჩვენი მაწყევარი იქნას ცალკეთაი. აღვადგინოთ გურულების სუფრა, რიზა არ მოვირახათოთ ცხოვრებისგან დარეჯგვილებმა, ცეცხლი გევიღაღადუროთ, შემოვიდგათ ნათავაით სავსე ფიჩხაური. ერთად ვიქნებით მეც, შენც, სამყარ–ფეხუცაც, იი ყაშმიერი ტუტრუცანე, მაგრამ სამარიტელი და დასტურ პოეტი, გიდელის ღაღვილს რომ უგავდა ცხვირი, ვიბოგინებთ არხეინად ჩვენდა ყმაყოფილი. დაე ლურჯ სუფრას ერთი ლანდიც შეემატოს–აჩრდილი ჩემი თითების ფარჩხის!

წამების მრავალწერტილი

გიგლა სარიშვილის გახსენება
ავტომობილში ოთხნი ვისხედით: გიგლა სარიშვილი, ჯუმბერ ტიკარაძე, ელდარ კერძევაძე და მე. გზად ახლადგახსნილ პანთეონს ჩავუარეთ, იგი თავდაპირველად საზოგადო მოღვაწეთათვის იყო განკუთვნილი და პირველი ბინადარი (ვგონებ, იაკობ ტრიპოლსკი), კიდეც დაეკრძალათ. –ეს ნაძვნარი მე და ჩემმა კურსელებმა გავაშენეთ–თქვა ჯუმბერ ტიკარაძემ. –ჩვენც აქ მოგვიწევს?–ჩაეღიმა გიგლას. –გაიხსნა უკვე? შეიძლება...სიკვდილი? იხუმრა კერძევაძემ. ახლა იქ განისვენებენ. ნაძვნარში, რომელიც სტუდენტობის წლებში ერთმანეთს დაურგეს. ვიხსენებ გიგლას. კაცს, პოეტს, ფილოსოფოსს. მამამისმა, გრამიტონ სარიშვილმა, ომში წასვლის წინ ერთი საყვარელი ფირფიტის მოსმენა მოინდომა, მაგრამ ვერ მიაგნო და ალაგეზე წყევლით გადავიდა. წავიდა ფრონტზე და დაიკარგა. გიგლას ცხოვრება ხომ სატანჯველი იყო, თანაც რაღაცნაირი აუცილებელი სატანჯველი, რაც ალბათ მამის წყევლამაც განაპირობა. სიყმაწვილეში ლუკრეციუსის „საგანთა ბუნებისათვის“ წაიკითხა. შთაბეჭდილებამ მისი სამომავლო მოღვაწეობის სფერო განსაზღვრა. ბერძნულ–რომაულ ცივილიზაციებისადმი ინტერესი მთელი ცხოვრება არ განელებია. მეპატიოს ეს თამამი ვარაუდი, ჩემი აზრით გიგლა უბიწო, ხორციელვნებაგამოუცდელი კაცი იყო. ამასთან უაღრესად პატიოსანი ადამიანი გახლდათ. მენანება დასაკარგად და დავწერ, რაც მან(თუმც შეეძლო მიესაკუთრებინა) არ შეირჩინა. სოფლიდან თბილისის უნივერსიტეტში მისაღები გამოცდების ჩასაბარებლად გამომგზავრებულს, შარაზე ერთი მოძველბიჭო თანასოფლელი, ჭლექით სნეული ახალგაზრდა აედევნა. ის ბიჭი მალევე გარდაცვლილა. სენი არ გადავდოო, გზის ერთ მხარეს მიმავალ გიგლას მეორე ნაპირიდან თავისი ლექსები წაუკითხა და ერთი სტრიქონი გულში ჩაიყოლა: „ამ უდაბნოში რამ გამახსენა ის ნაწვიმარი ლამარას თმები“. უნივერსიტეტში სწავლის დროს, სტუდქალაქიდან (სადაც ცხოვრობდა) შორს დაღამებია. ტაქსის ფული სად ექნებოდა. რამდენიმე საათი ფეხით უვლია. გვიანი შემოდგომა ყოფილა. შენობის მორიგე ქალი არ გაუღვიძებია და გათენებამდე ქუჩაჩი დარჩენილა. დილით, თურმე, მორიგემ შენობის კარი რომ გააღო და ზღურბლზე ჩამომჯდარი გიგლა დაინახა, გაულანძღავს: დამაცოდვილე, რატომ დამაცოდვილეო. უნივერსიტეტის წლებთანაა დაკავშირებული რამდენიმე ამბავი, რომელიც მკითხველს შოთა ჩანტლაძეს გაახსენებს. თურმე, ერთხელ, შოთას, გიგლას და ჯარჯი ფხოველს (ხომ არ იყო მეოთხეც?) ქეიფის საღერღელი აშლიათ, მაგრამ ფული ერთი ბოთლისთვის სამყოფი ჰქონიათ. მაღაზიაში შესულმა შოთა ჩანტლაძემ თანხა ნოქარს გაუწოდა რა – ასე მიმართა: ერთი ბოთლი ღვინოები მოგვეცით, ქალბატონოო. არიფანა ვერ სეზარხოშდა, ამიტომ გოგი კვირკველიასთან წასვლა გადაწყვიტეს, რომელიც იქვე, კეკელიძის ქუჩაზე ცხოვრობდა. გოგია (მეტსახელად ოჭკომალი) შეძლებული ოჯახისშვილი, კონსტანტინე გამსახურდიას ნათლული იყო და თუკი სახსარი მასაც არ აღმოაჩნდებოდა, დიდი ნათლია აფინანსებდა. ერთ ცნობილ მევიოლინე ქალზე უნუგეშოდ შეყვარებული ოჭკომალი მეგობართაგან პირველი გარდაიცვლება და მას ზუგდიდში შუშის კუბოთი ჩაასვენებენ საფლავში...შოთას და გიგლას ექსპრომტი შეუთხზავთ. იგი ალბათ აღარავის ახსოვს: „ოჭკომალთან მივიჩქარით, ოჭკომალთან მოგველიან, ოჭკომალის მაცივარი სამეგრელოს სოფელია, ოჭკომალი კაცია და ოჭკომალი ნობელია, ოჭკომალი ბალიშის ქვეშ ფულის ხელწამყოფელია, ლექსი ლექსსა მივათვალეთ, ოჭკომალთან მივალთ მალე!“ დამეთანხმებით, ხევსურეთში, მით უფრო პირიქითში, ბევრი როდია ნამყოფი. ხოლო გიგლა ალბათ ერთადერთია, ვინც ცალ ფეხზე პროთეზით, რომელიც საბჭოური წარმოშობის იყო და ტვირთი უფრო ეთქმოდა, კავკასიონის გადავლა მოიწადინა. ბარისახოელებს შეუთანხმდა, დილისკენ ვინმე ცხენიანს ემეგზურა მისთვის და ახიელში გადაეყვანა. სასტუმროში დაბინავდა. დაღამებამდე მასთან ოთახში თორმეტიოდ წლის ხევსური გოგო ფანდურით ხელში შევიდა, სასტუმრო ოთახის კუთხეში ჩამოჯდა და მის ჭრილობას უმღერა. ეს ლექსიც მაშინ დაიბადა: „ხევსურს ვუყვარვარ ლამაზსა, არც ქალად-ბარაქალასა, პატარა ხევსურ გოგოსა, მაგრამ-არც არაქალასა. ჭრილობებისთვის ვუყვარვარ, ამას არც თავად მალავსა, ტკივილებისთვის ვუყვარვარ, ანგელოზივით მფარავსა... და თვალზე მომდგარ ცრემლებსა მარგალიტივით მპარავსა.“ დილაადრიან ხევსურებს ცხენი მართლაც მიეყვანათ. ალბათ, არ აფიქრებინეს, დაეზარათ ან დაენანათო მაგრამ ელპიტე კურელა აგერ ახლა დაღუპულიყო და ამას ის ერთი სახიფათო გადასასვლელი ერთვოდა, რომელსაც თვით მკვიდრნიც ერიდებოდნენ. მოკლედ, ხევსურებმა გიგლა დაიყოლიეს და პირიქით ხევსურეთში მგზავრობა გადააფიქრებინეს. პირიქითი იყო ერთ – ერთი კუთხე საქართველოსი, რომლის უნახავიც წავიდა იგი ამ ქვეყნიდან. ოჯახურ სითბოსა და მყუდროებას ნატრულ გიგლას, – მისივ სიტყვებია, – ცხოვრებაში ყველაფერი გვიან ეძლეოდა. ესქილეს ტრაგედიები ავლაბარში ნაქირავებ ოთახში თარგმნა. სადგომში თურმე ისე ციოდა, ჩაიდანში წყალი იყინებოდა და ხელის თითებს იღლიებში ითბობდა. თარგმნის დროს მოჭრილი ფეხი შეუსივდა და დაუჩირქდა. ალოეს ერთი ფოთოლი სთხოვა დიასახლისს–მან უარი უთხრა. „მაგრამ როცა ჩემს ბინაში სიმარტოვეს შესცივდება... ჩემი ხორცის აბედით და ჩემივ ძვლების კვესით ვთბები... ჯაგლაგ სხეულს სამარემდე მისათრევად ვეზიდები...“ მიუხედავად ფიზიკური ნაკლისა, უნივერსიტეტის ულამაზესი გოგოები უყვარდა. მისი წიგნების თაროზე ჟურნალი იდო. გარეკანიდან დათოვლილ ნაძვის ძირში, ბულვარის სკამზე ჩამომჯდარი მომღერალი ჯილოლა ჩინკუეტე იღიმება. ეს ქალი მაკა ჯოხაძეს ახსენებდა. გაჭირვებულს ქვა აღმართში დაეწია. აბაზანაში წაიქცა და ხერხემალში გადატყდა. დახეიბრდა, ხელჯოხი ყავარჯნებით შეცვალა. დღეები გაერთფეროვნდნენ. ლექსების წერა გვიან დაიწყო. თარგმნა უმადური საქმეაო–ამბობდა. ყოველი დაწერილი ლექსის მერე მხატვრის სიხარულს განიცდიდა. „ყველა სიკეთე და ყველა ბოროტება– ვისგან რით დაიწყო ან ბოლოს რა ელის, მაინც იწყება და მაინც ბოლოვდება, როგორც უბოლოო ბოლერო რაველის...“ ვერსიფიკატორი არაა. ეს მისი ლექსებიდან ჩანს. ასეთი ალიტერაცია, ინსტრუმენტირება, ანუ ბგერათა კანონზომიერი შეწყობა, პოეზიაში იშვიათია, მაგრამ ამ იშვიათი რიტმულობის პარალელურად მოვლენის ასეთი თვალსაჩინო გამოხატვა, ვგონებ, უიშვიათესია. ყველაფერს ლექსავდა. პოეტმა ნაზი კილასონიამ რაღაც მწარე უთხრა და იმ დღიდან ნაზი კბილასობია შეარქვა. როგორც თვითონ ამბობდა, ბოლო წლებში თავი „სახლთმშენებლობაში გაჰყო“. თვალი სულ მუხათწყაროსკენ ეჭირა. ზამთარი სატანჯველად ექცა. „მე ვუცდი ამინდს, გამოდარებას, ხომალდის აფრებს ვუმზერ მუდარითო“ ისე როგორ უნდა წახვიდე ამ ქვეყნიდან, სამშობლოს ერთი ძირი ხე არ დაურგოო. ადამიანის ერთ–ერთ მოვალეობად ამას თვლიდა და ვიდრე საძირკველს ჩაყრიდა, ნერგები ავიტანეთ და ჩავრგეთ: ალვა, ფიჭვი, ნაძვი...მეზობლად აგარაკს ვინმე ბახვა იშენებდა. ამოისეირნა, ახალი მეზობელი მოიკითხა და ალვის ხე და სხვა უნაყოფო ხეები რომ დაინახა, გაშტერდა. აქ ბალი უნდა დარგო, მსხალი, ვაშლი, მწვადი შეწვა და იქეიფო, ეს რა არისო... რა იცოდა ბატონმა ბახვამ, რომ დასცლოდა, მეტად უცნაური კაცი დაუმეზობლდებოდა. ეს კელტი ქურუმი თავის ჭკუაზე გადაიყვანდა და ხესთან დაალაპარაკებდა, ხოლო ის რომ სცოდნოდა, მუხათწყაროდან გამოტრიალებულნი რას ვაკეთებდით, გიგლასკენ საერთოდ აღარ გაიხედავდა. თბილისისკენ მოქცეულთ გზად სოფელი თხინვალა უნდა გაგვევლო. სოფლის პატარა სასაფლაოსთან შეჩერება აიკვიატა. მოდი ნოდარ, სასაფლაოს სევდას დავეუფლოთო. ვჩერდებოდით და „ვეუფლებოდით“ „როგორ დაღლილა შენი წვალება, როგორ დაღლილა იმედის ფიქრი აღარად გიღირს გარდაცვალება და კოსმიური კუბოთი მიჰქრი. გულმხიარული უგნურ ბალღივით... თითქოს ამ ქვეყნად არაფერს ჰკარგავ... დაგირწევს კუბოს შენ ბალდახინი, ვით ქარი ობოლს გირწევდა აკვანს.“ მის სახლს ქალის კი არა, კაცის ხელიც აკლდა, მაგრამ გიგლა უაღრესად პეწენიკი ადამიანი გახლდათ. როცა ფულს ხელს ჰკიდებდა, ხელის თითებს ღვინით იბანდა. ეს ჩვევა ხანდახან მოსაბეზრებლადაც მეჩვენებოდა. წელიწადში ერთხელ გულიანიდან დედა და და ჩამოუდიოდა. ასეთ დღეებში პირობები ცოტათი უუმჯობესდებოდა. სახლი ლაგდებოდა. თეთრეულში იძინებდა, ხოლო მაგიდაზე იაფფასიან ღვინოსა და სამონადირეო ძეხვს შემწვარი წიწილა და ხაჭაპური ემატებოდა. იმ სულცხონებულს დედისა და დის სტუმრობა დიდად არ უხაროდა. ორი დღის მერე ბუზღუნს იწყებდა და აიძულებდა სოფლად გაბრუნებულიყვნენ. გიგლა სარიშვილმა, როგორც სტუდენტობის წლებში, ისე აქეთაც, ალბათ, ყველაზე მძაფრი ბოჰემით იცხოვრა, ვიდრე სხვა ლიტერატორმა თუ ლიტერატურაზე მიყურადებულმა მისმა ნაცნობ– მეგობრებმა. ყოველი დილა მისთვის დრის თერთმეტ საათზე იწყებოდა და გამთენიისას ღამდებოდა. თეთრი ღამეები, მუქი ჩაი და ბოწოწო სიგარეტი ჯანმრთელობას უნადგურებდა. „თენდება, შენ ისევ გინთია სანთელი. აზრები ნათრევი...თვალები–ნათევი. მიდი, რას ფიქრობ,–დაწექ, დაიძინე. შვილი არა გყავს?–ლეკვი ჩაიწვინე. ცხოვრების გვალვაში ცრემლები ჩაიწვიმე. ბედი არა გაქვს?–მწარედ ჩაიცინე!“ ჰელეოდორეს „ეთიოპიკა; ალკეოსის „საფო“; ლონგეს „დაფნისი და ქლოე;“ დემოსთენეს ფილიპიკები და სხვა წიგნები საჯარო ბიბლიოთეკიდან მისთვის ზაზა სიხარულიძეს გამოჰქონდა. მასვე მიჰქონდა ხელფასი უნივერსიტეტიდან, სადაც გიგლა ლაბორანტად მსახურობდა. დახეიბრების მერე სამსახურში ვეღარ დადიოდა. აკაკი ურუშაძე გიგლას ხელფასის ასაღებად მისულ ზაზას კი საყვედურობდა,–რა ვქნათო, მაგრამ თანხას მაინც უყოყმანოდ მიუთვლიდა ხოლმე. წერა არ უყვარდა. როგორც თვითონ ამბობდა, რაც აკეთა, თამაშ–თამაშ აკეთა, ძალიან ბევრი კი შეძლო. ცინიზმს ვერავის პატიობდა. ცინიზმს იგი ყველაზე მიუტევებელ ცოდვად თვლიდა. არ მახსოვს, მსის ბაგეს ინვექტივა დასცდენოდეს. მთელი ცხოვრება უნიჭობას და უხამსობას ებრძოპდა, ინტელექტუალური პლებსი მის კარს ვერ შეაღებდა. რომანტიკულ გადაჭარბებად ნუ ჩამითვლით, მაგრამ ამ გულჩვილ კაცს თვალი ყოველთვის უცრემლიანდებოდა, როცა ტელევიზიაში ერთი საინფორმაციო გადაცემის „ქუდი“ გადიოდა, სადაც ასეთი კადრია: გაძვალტყავებულ და დაუძლურებულ ბავშვს მწერი ეხვევა და ღონე არა აქვს რომ მოიგერიოს. რელიგიისადმი საკუთარ აზრს და დამოკიდებულებას ქართული ხალხური ლექსით „წუთისოფელი“ გამოხატავდა. მისი გონება ჟრუანტელისმომგვრელ სიმაღლეზეც ბევრჯერ აწვდილა, ოთხმოციანი წლების დამდეგს ხალხი ეკლესიას მიაწყდა. მავანმა მოძღვარი გაიჩინა. უკვირდა. როგორ შეიძლება იყოს მოძრვარი და არ იყოს მეგობარი?! მეგობრობა ოფიციოზს და დისტანციას წაშლის. განა ეს რომელიმე მათგანის ღირსების შეგრძნებას გამორიცხავს? მოდი, გიქადაგო! აჯობებს–მოდი, ვითამაშოთ! საზოგადოება ყოველ დილით ამხედრებულ და საცოლის საძებნელად ველად გაჭრილ იმ უფლისწულს აგონებდა, რომელიც ვერ ამჩნევს პატარა, ფეხშიშველ გოგოს, ყოველდღე რომ ჩაუქროლებს და ცხენის ფლოქვთაგან ანაბუქ მტვერში ახვევს. ის პატარა, მოთხუპნული გოგუცანა მისი სიყვარულის მყარი სუბსტანციაა და შეამჩნევს და შეხვდება იმ კონკრეტულ არსებას მაშინ, როცა ამ შეხვედრის მოთხოვნილებას იგრძნობს. ასეთი იყო მისი რელიგიური და მოქალაქეობრივი მრწამსი. წლების მანზილზე ჩვენი ურთიერთობა ერთ უწყვეტ ნადიმს დაემსგავსა, სადაც ტრადიციულ ქართულ სუფრისთვის დამახასიათებელი საყველაწმინდო იშვიათად გვახსენდებოდა. პიერიის დანისლულ ველზე დაკრძალულ ევრიპიდეს სადღეგრძელოდან იმ მოცინარ ფილოსოფოსის სულთმობრძავობასთან ვიმუხლებდით, თესმაფორიების ხათრით სიცოცხლე სამი დღით რომ გაიხანგრძლივა; ესქილეს თმაგრძელ მიდიელებს ვიხსენებდით, იფიგენიას სხეულზე ცრემლთა გვალვაში ლამის ჩვენც გავწვიმებულიყავით; ციცერონის მოკვეთილ თავსა და ხელებს კათედრაზე დალაგებულთ ცხადლივ ვხედავდით; რუსეთის ყრუ სადგურ ასტაპოვოში ტოლსტოის ვჭირისუფლიბდით და თითქმის ყოველთვის ამ სტრიქონებით გვათენდებოდა; „ამ ბნელი ღამით ვიღაც კვნესის საქართველოში, ამ ბნელი რამით ვიღაცა კვნესის, ვახსენოთ ჩვენ ის უკანასკნელ სადრეგრძელოში, სადღეგრძელოში ვახსენოთ ჩვენ ის“. და თუკი რელიგიას ადამიანში ღვთაებრივის მოსმენის უნარად განვმარტავთ, ჩვენც შეუღებელი კარის შეღებას ვლამობდით, მეძებრებივით ვყნოსავდით, ვუნაბულებდით. თითოეულ ჩვენგანს, როგორც შინ, ასევე სტუმრად მყოფს, აქვს ჩვეული ადგილი. ალაგი რომელსაც ინსტიქტით ვაგნებთ. თვით იმ ოჯახებშიც სასწაულებრივად ვიმახსოვრებთ, რომელი ჯალაბის კარი, აგერ, უკვე წლებია, რაც არ შეგვიღია. ესაა ადგილი, სადაც თავს ყველაზე უკვეთ ვიგრძნობთ. სადაც ვერავინ დაგვამარცხებს. სულცხონებულმა ჯერ მუხათწყარო აიკვიატა. მერე მომვლ;ელზე ფიქრი დაიწყო, რომელსაც მის ბინაში უნდა ეცხოვრა და ამისათვის ერთოთახიანი არ გამოადგებოდა. მწერალთა კავშირმა ოროთახიანი ბინა კი მისცა ნაძალადევში, მრავალსართულიანი სახლის მეხუთე სართულზე, მაგრამ მეხუთე სართულზე როგორ უნდა ეცხოვრა კაცს, რომელიც დაფორთხავდა. ამასთან მას არ შეეძლო, სიმწვანისათვის არ ეცქირა რაც მეხუთე სართულიდან არ მოუხერხდა. ახლა დოლიძეზე გადაბარგდა. მუხათწყაროში აგარაკი ვერ დაამთავრა, მომვლელის ფული სად ექნებოდა. გიგლა რომ პესიმისტი იყო, ისეთი პესიმისტი ქვეყნად ბევრი არ იქნება. მე მაშინ პესიმიზმსა და ოპტიმიზმს შორის საზღვრის არსებობაში დავეჭვდი. ბუდე აინგრა! ამ ფაქტმა არა მარტო მასზე, მის მეგობრებზეც ტრაგიკულად იმოქმედა. პირველი ელდარ კერზევაძე გარდაიცვალა. კვირეების მანძილზე, ყოველ გვიან ღამით, როგორც მას სჩვეოდა, მძინარს კარზე ფრთხილი კაკუნი ჩამესმოდა და კარს ვუღებდი სიცარიელეს. სოსო პაიჭაძე უკანასკნელად მეტრო დელისის ბაქანზე შემხვდა, იმ ხანად თედო ბექიშვილი ავადმყოფობდა და სოსოს მისი ამბავი ვკითხე: –საღადაა თედო! ახლა მე ვარო ავად. სტუდენტობისას დეზერტირის ბაზართან ვცხოვრობდი. იქ მივდივარ. მინდა იმ ადგილებს თვალი შევავლო, იქნებ კიდეც ჩავწვე და ვეღარ ავდგეო. პოეტმა ყველაფერს თავისი სახელი უნდა დაარქვას. მინდოდა ავდევნებოდი, მაგრამ რაღაც ძალამ ამიკერძალა და არც ვნანობ. ასეთ წუთებში მას ალბათ მარტო ყოფნა ერჩია. სოსოც მალე წავიდა. გიგლამ თავის მოკვლა დააპირა. ოთახში გაზი დააგროვა, ასანთი გაჰკრა. აფეთქებამ მხოლოდ ხელები დასწვა. დამწვარ და ძალაგამოცლილ ხელებს ვეღარ ხმარობდა. რამდენიმე დღის მერე ტუჩებით, როგორღაც სამართებელს დასწვდა. მაჯაზე ისვა, ძარღვი ვწერ გადაჭრა. პურის საყოიდლად გასული ჯუმბერ ტიკარაძე როცა შინ მიბრუნდა და სისხლში მოთხვრილი გიგლა დაინახა, სამართებელი კბილებიდან ძლივს წაართვა. სადისტები ხართ! სადისტები!–ეჩხუბებოდა ჯუმბერს. ის დღეები ჯუმბერი მის სასთუმალს არ მოშორებია. ეკითხებოდა: ელდარს გაუჭირდა სიკვდილი?! სოსოს გაუჭირდა სიკვდილი?! ისიც დაუბარა, სოსოსთან ახლოს დამასაფლავეთო. გმადლობ! ჯუმბერ! ეს იყო უკანასკნელი სიტყვები. ვინც გიგლა სარიშვილის ლექსები წაიკითხა, შენიშნავდა, რომ მრავალწერტილს იგი ხშირად ხმარობს. მრავალწერტილს სვამენ იქ, სადაც სიტყვის, თუ წინადადების წარმოთქმა შეწყვეტილ– დაყოვნებულია, იქ, სადაც ერთი საგნიდან მეორეზე მოულოდნელად, უეცრად გადადიან. მრავალწერტილი მთქმელის უარყოფით თუ დადებით ემოციას, მძიმე სულიერ მდგომარეობასაც გამოხატავს, არასრული ციტირების დროს და კიდევ მაშინ, როცა სათქმელი დაუმთავრებელია. მას თითქოს იმის თქმა უნდა, რომ იცოდა ცოტა მეტი, ვიდრე ჩვენ გვიმხედლდა. სათქმელს ბოლომდე არ გვეუბნებოდა, როგორც ერთი დელფოსელი რმერთი, რომელიც არას მალავს, არას იტყვის, არამედ მხოლოდ მიანიშნებს. მრავალწერტილით დავასრულებ მის გახსენებას და კიდევ გოგოლის ირონიანაზავი სევდით, რადგან ხშირად იტყოდა და აუხდა კიდეც, იგი და მისი მეგობრები, თითქმის ყველა მშობელმა დაიტირა: სადა ხარ ამ დროს დედაჩემო. რატომ არ ჩაიკრავ შენს შვილს გულში და არ წაიყვან შორს...შორს...

იყალთოელი კარლო არსენაშვილის გახსენება

კიდევ ერთი წყევლამითვლილი. თავის თავთან მოდავეთა გვარისა, შეუცნობლის სამანთან მისულთა მოდგმისა. როცა ვკითხე -–ვის ელაპარაკებოდა -–მომიგო: - შენ ძალიან კარგად იცი ვისაც ველაპარაკები!-ო. ხმამაღალი ფიქრი ვისწავლოთ! ვინ იცის, რას ოცნებობს თითოეული ჩვენგანი უტყვად, მზაკვარი ტვინით, მყვარივით რომ გაგვლურსვია თავის ქალაში. ბევრ მწერალს შეუღია ჩემი სახლის კარი, არავინ იყო მათ შორის მისებრ დარბაისელი, ზნეკეთილი. რატომ დავაშორიშორო მწერლის და კაცის თავგადასავალი? დიდხანს იქნებოდა იყალთოელ მოჯამაგირეთა შვილიშვილი და შვილი, გასამრჯელოს „ნატურით“ რომ იღებდნენ, მაგრამ კარლოს მამა კომკავშირში გაწევრიანდა და დაიწყო დიმიტრი არსენაშვილის აღმავლობის ჟამი. იყალთოს სათემო მედღეურთა კომიტეტის თავმჯდომარე; ამხ. სტალინის სახელობის საქართველოს სასოფლო სამეურნეო სამწლიანი უმაღლესი კომუნისტური სკოლის კურსდამთავრებული და პარტიის წევრი; თბილისის „ბატოტბერნოს“ რეალიზაციის სექტორის გამგე; კასპის რაიკავშირის გამგეობის თავმჯდომარე; გორის რაიკავშირის გამგეობის თავმჯდომარე; თბილისის ცეკავშირის „ვინპრომის“ მმართველი... პირადობის მოწმობებში ჩაკრულ სურათებში სატინისპერანგიან ყმაწვილს ტყავის ქურთუკიანი მამაკაცი ენაცვლება. გამოხედვა მშვიდი, იქნებ მკაცრიც თვალში საცემ დეტალით: ფოტოდან ჩინოვნიკი შემოგვცქერის. უჭირველ ოჯახში გაიზარდა თუმცა ყოველთვის სადად იცვამდა, უბრალო ავტოკალმიტ წერდა, მუდამ ბოწოწო პაპიროსს ეწეოდა პლასტმასის ჩიბუხით. იყალთოდან დედაქალაქში მოკრძალებული ხელბარგი მოჰქონდა, ღვინო კი არა -–რძე, ნადუღი და ვარდის წყალი. ბუნებით მიამიტმა, სულგრძელმა და უანგარომ ფულის მოხვეჭა მიზნად ვერ დაისახა. მასში მატერიალურს ინტელექტუალური საწყისი სჭარბობდა. მწერალს, მორალისტს, მემარცხენეს ვერცხლზე მეტად სახელი ეძვირფასებოდა და კომფორტის გარეშეც თავი იოლას გაჰქონდა. ნაღვლიანი და მხრებჩამოყრილი გავიცანი რამაც მაფიქრებინა, ბავშვობა მძიმე და გაუხარელი ექნებოდა. რა უნდა გასჭირვებოდა იმხელა თანამდებობების მამის შვილს?! ნუ იფიქრებთ რომ ეს მხოლოდ ორნამენტია:სკოლაში აგვიანებდნენ; ერთმანეთში ჭიდაობდნენ; ჩიტებს ლახტს უგებდნენ; ყარამანიანს კითხულობდნენ და ყარამანობდნენ; ალაზანში ბანაობდნენ და მორევში დასახრჩობად განწირულ მეგობარს შველოდნენ; სუვოროვივით ცხენზე ამხედრებულები იძინებდნენ; სოფლის განაპირა ძველ საბძელში იკრიბებოდნენ; რაზმებს ქმნიდნენ და დასში ორ გოგოსაც იფერებდნენ იყალთოელი ბიჭები. იყო კიდევ ერთი, მათი თანამოასაკე, ისიც იყალთოს ცის ქვეშ იზრდებოდა. თანატოლების თაბუნში არ ერია, მოსამსახურე მშობლებს მისთვის ვერ მოეცალათ, ბაბო-პაპასთვის მიებარებინათ ვერძის ეტლზე დაბადებული, მეოცნებე და მოუსვენარი, ალბათ ხმამყივრად რომ ითხოვდა ყურადრებას. ჯეროვნად როცა ვერ მიაპყრეს, მშობლების სითბოს დანატრებულმა, ბანზე და ერდოში მარტოდმარტომ იტანტალა, იბორიალა, მტყუან-მარტალი განიკითხა, ბალღმა თავის თავში რაღაც პირადული და გასაოცარი დაწინდა. 1945 წლის ზამთარში დიმიტრი არსენასვილმა იყალთოდან თბილისში ცოლშვილითურთ გადმოსვლა გადაწყვიტა. საღამო ჟამს მათ ეზოში „პალტარატონკა“ შერიხინდა. ხაბაკი მანქანის საბარგულზე დააწყვეს, ყველას გამოემშვიდობნენ, მაგრამ პატარა კარლოს უეცრად მოაგონდა-რაღაც ავიწყდებოდა, შინ შეირბინა და ჭრელტარიანი, ტყავის თასმებისგან დაწნული მათრახი გამოიტანა. გაეოხუნჯნენ-ვინმე არ გაჯოხოო. კაბინაში მძღოლის გვერდით დედას კალთაში ჩაუჯდა გულზე მიხუტებულ შოლტით. ავტომობილმა ჩამოიტოვა წყარო, საბძელი, გომური, პატარა, სუფთად დაკრიალებული ეზო, რამდენიმე კარ-მიდამო; გადაიარა რიყეზე გადებული ხის ხიდი და თბილისისკენ მომავალ გზას რომ დაადგა-სიბნელე წამოეწიათ. მკერდზე მიკრულ მათრახით დედაქალაქისკენ მოემგზავრებოდა 1945 წლის უთოვლო ზამთრის ერთ ღამეს და გულისფანცქალით ელოდა ქალაქურ ცხოვრებას. მთელი სიცოცხლის მანძილზე ის შოლტი იქნია. ვიეთნთ სახრავდა, როზგავდა, აოსებდა, ასავათებდა, მათრახსაცხუნებელი ირგვლივ არავინ ჩანდა. მაინც აჭრელებდა, ზათიანად უთავაზებდა. თავი დამარცხებულად არც როდის უგრძვნია, ბედნიერ დასასრულისა ყოველთვის სწამდა, გაროზგილთა თუ დალილავებულთ ღდინი ვერ გააგდებინა. სიბრძნისა და უმეცრების ანტაგონიზმმა აპოგეას მიაღწია. ძარღვებაშლილი, სულგაწკეპლილი და ბუღნადენი 2003 წლის შემოდგომაზე უკანასკნელად მიუბრუნდა იყალთოს და ორიოდ კვირაში ტვინში სისხლის ჩაქცევით დამთავრდა. ვინც კი სულიერ განცდებით სავსე მის სამკვიდრებელს მიახლოვებია, უთუოდ გაიგონებდა ზეაწეულ ტონით ხმაურს მეამბოხისა, დარწმუნებულის თავის აზრების უდავობაში. იგი იყო მთავარი და მხოლოდ ერთი როლის შემსრულებელი იმ ტრაგიკომედიაში. აკადემიის ერთადერთი სქოლარქიცა და პერიპატოელიც. ხმამაღალ, დიად რისხვით შეფერადებულ მონოლოგებიდან ენერგია მოედინებოდა და შეიძლებოდა ბევრისთვის სთაგონების წყაროდ ქცეულიყო. ისე ბობოქრობდა, გეგონებოდა ახალ ერას იწყებსო. ვის ედავებოდა, რას ამტკიცებდა? ასაბუთებდა რაღაც არსებობს ან არ არსებობს. მოხდა-არ მომხდარა. მართებულია-უმართებულოა. განსაზრვრავდა, ადგენდა, შეურიგებელ ფილოსოფოსობისთვის განათლება ყოფნიდა. გაგულისებულად, კონსტრუქციულად აზროვნებდა: -დაარსა ქალაქი და წმინდა პეტრესი უწოდა. მიდი და არკვიე ვინ არის პეტრე-მოციქული თუ თავად მეფე! ლოცვა გინდათო? გადმოასვენებინა ნეველის ნეშთი-მასზე ილოცეთ!-ო. რა სწამდათ დიდებს, ქარიზმატულებს? –არც არაფერი! უხალისოდ ეაჯებოდა ალაჰს შაჰ აბასი და შექმნა სამეფო რომლის დროშები ავღანეთიდან არაბეთამდე ფრიალებდნენ. თავზე როცა გვირგვინს დაიდგამ დაივიწყე დედ-მამა; და-ძმა; ცოლ-შვილი; ნათესავი; მოსადევარი; ენა; რწმენა; ვარსკვლავებით მოთვალული ცა; საკუთარი თავიც კი-უკლებლივ ყველაფერი და გახსოვდეს ერთადერთი-სახელმწიფო, რომელიც ჩაგაბარა ხალხმა!~ მისი იადგარი, მისი სამახსოვრო ზაურ გაბიჩვაძის სახელი და გვარი გახლდათ. არსენაშვილი უშიშროების მაღალჩინოსან მოკეთეს 1977 წელს სამოყვრო სუფრასთან შეხვედრია და უსაყვედურია:`მათთან რატომ თანამშრომლობ~-ო. „მალე ყველას „კგბ“-ს ჯაშუშებად გაქცევთ“-ო, იმასაც განსაკუთრებულ რესკრიპტით განუცხადებია და ეს ჩემი ცოდვით სავსე სამიდღეშიოდ გაფხორილა. არ უთენდებოდა და უღამდებოდა ზაურ გაბიჩვაძის ოხტში რომ არ ამოსულიყო, ჯავრი არ ამოეყარა. აალდებოდა და იწყებოდა ხმამაღალი მსჯელობა სესახებ იმისა თუ როგორ უნდა იქცეოდეს ადამიანი, რარიგ უნდა მოეწყოს წუთისოფელი. ფრაზა მოედინებოდა თავისუფლად, მოკლე პერიოდებად დანაწევრებული. ეს ერისტიკული მსჯელობები მიმართული იყო იმ ერთადერთი მსმენელისადმი არა იმ მიზნით რომ პატიებისთვის მიეღწია. ორატორი სათნო იყო, გონიერი, კეთილგანწყობილი. მამხილებელთ მტკიცებითნი ენაცვლებოდნენ მაგრამ ოთახის ერთ კუთხეში სწორედ ის მოხუცი ეშმაკუნა იჯდა, დასცინოდა ღიჯინა, საწინააღმდეგოს ასაბუთებდა ბაბაჯანას ქოშივით მოუშორებელი, თავ-პირი მოჭამა, სისხლი გაუშრო. მტერი იმ ერთის გარდა არც ვინმე ჰყოლია, იქნებ თავად გამოიგონა და სწორედ იგი აგიზგიზებდა მის აზროვნებას. გონების სამსჯავროს წინაშე მას აყენებდა. მოწინააღმდეგის შეხედულებებს საპირისპირო თვალსაზრისს ატოლებდა, საკუთარ საბუთებიდან ლაპარაკობდა და ამხელდა. პოზიტიური ცოდნაც გროვდებოდა. „-ზაურ გაბიჩვაძის ჯგუფი 1977 წლიდან მითვალთვალებს, მსპობს, მანადგურებს! რაა ჩემი შემოსავალი? - პენსია 14 ლარი, მარტოხელობისტვის განკუთვნილი დანამატი 22 ლარი, მწერალთა კავშირის მიერ დანიშნული სტიპენდია 22 ლარი. ესეც შეშურდათ, მამუნათებენ, განადგურებით მემუქრებიან, არ განმახორციელებინეს არცერთი ჩანაფიქრი, ვერ დავამთავრე ამ ბოლო დროს დაწყებული ვერცერთი თხზულება. ნუთუ ბოროტებისტვის გაჩენილან უშიშროების მუშაკები? კი მაგრამ, ხომ ჩვენი ქვეყნის უშიშროებაა, ქართველი მწერალი არ ვარ?!“ ეს ყველაფერი რეპეტიციას წააგავდა რევოლუციონერისა, მისებურ არსებობას რომ დაგანატრულებდა. კარლო არსენაშვილის თხზულებები არ არის ოპტიმისტის საკითხავი წიგნი. `კოშკი~ ერთ-ერთი რომანტიკული ნაწარმოებია. იგი მოგვითხრობს მწერლის ფიქრზე თანამედროვეობიდან დანახულ წარსულის შესახებ. მან ეს თხზულება თავიდან სულ სხვვაგვარად მოხაზა და ვგონებ უმჯობესად. ნაწარმოების გმირი კაკო უროლოგიის საავადმყოფოს ხეივანში ბებერ ნეკერჩხლის ქვეშ სკამზე ჩამომჯდარ ორ თანაპალატელს - დიმიტრისა და ალექსის შეუერთდება. დიმიტრი ახალგაზრდობის ამბებს იხსენებს, როგორ გაგზავნა ერთხელ ბიძამ ქალაქ ვერხვიანში თავის მეგობართან თუშურმოსართავიან ცხენით და წიგნები გაატანა. ბორცვიან ქალაქში აღმართის თავზე რიყის ქვით ნაგები დაკბილულქონგურებიანი გოდოლი მდგარა და იმ კოშკზე მიდგმულ აივნიდან წითელკაბიან გოგოს ახალგაზრდა ბეგთაროსნისთვის გადმოუძახნია: „ვინ თქვა არსენა მოკვდა“-ო. მოულოდნელად შეფრენილა ძოწისფერკაბიანი დიმიტრის გამჭვირვალე ოცნების წრეში. ის ზმანება ყოველთვის თან ახლდა. ოპერაციას უროლოგიის განყოფილების გამგე ქალბატონი ე.მ. გაუკეთებს. ავადმყოფს გული უმტყუნებს და გარდაიცვლება. თხზულების გამოუქვეყნებელ, პირველ ვარიანტში ცნობილი დასტაქარი, ქალბატონი ე.მ. სწორედ ის წითელკაბიანი გოგოა-ვერხვიანის კოშკის ასული. დიმიტრის საკუთარი ოცნება კლავს. გამთენიისას, როცა შეიტყობს კაკო თანაპალატელის დაღუპვის ამბავს, წარმოიდგენს ქალაქ ვერხვიანს, ძველებურ კოშკზე მიდგმულ აივანს და თითქოს ცხენის ფლოქვების თქარათქურიც შემოესმება. ჩვენ ერთმანეთის ოცნებებს მივდევთ, მე შენსას, შენ სხვისას. კარგად, შთამბეჭდავადაა განსახიერებული ჩანაფიქრი, სურათი სრულად დახატული, გრძნობა ბრწყინვალედ გაანალიზებული. ამაღლებულს და გულუბრყვილოს ამა სოფლის სიავეთაგან სული ეხუთებოდა, იტანჯებოდა რადგან იყო სამოქალაქო ომი, უმუშევრობა, შიმშილი და ცვლიდნენ ერთმანეთს ბრალდებები თუ ენთიმემები. ერთი ამოსუნთქვით წარმოსათქმელი პერიოდული მონოლოგები. 90 იან წლიბის ამსახველ წიგნებისათვის წასამძღვარებელი ეპიგრაფები: „-ვინ თქვა კოსტა ხეთაგუროვის ოსობა? დანაყბედია! მისი მამა ლევან ხეთაგური ნიკოლოზის ჯარის ოფიცერი იყო. შეეძინათ ვაჟი, უწოდეს კონსტანტინე. რუსეთში გაზრდილი წერდა რუსულად ოსურ ამბებზე. ცუდია ფატიმა?! იჩემებენ და დაიჩემონ. ან იქნებ ხალხი გაიზარდა და მეტი პატივისცემა მოითხოვა. ქვეგამხედვარობენ? რა ვუყოთ, მაგრამ, ილია კავკაზაკი შიმშილისთვის რატომ გავიმეტეთ? ეს ხომ იყო ჩვენი ორიენტაციის! ულუკმაპურობამ მოკლა მისი ცოლი, თავადაც შიმშილმა მოუღო ბოლო! ეჰ, როცა კაცს გულზე ამხელა დარდი გაწევს კენჭის მოფშვნით რას უშველი? ხელფასი - არა! პენსია - არა! ჰონორარი - არა! ქურდობა ჩვენ არ შეგვიძლია!“ სულიერ განცდებით სავსე იყო მისი ბინა. ჯუჯღუნებდა საკუთარ თავით უკმაყოფილო, უპატრონო, უცოლშვილო, ლიტანი კაცი: „-დედაჩემი ამ საწოლზე აუტანელმა ტკივილმა მოკლა!“-ო. ფანჯრის რაფაზე გატეხილი ბროლის საფერფლე შეენახა. მინდოდა გადამეგდო, არ დამანება. მე მხოლოდ ეს გამიტყდა, მეტი არაფერიო... ვფიქრობდი:`он был послушным ребенком~. ოთახში საწერი მაგიდა, ძველმოდური სამზარეულო, წიგნების კარადები. თაროს ერთადერთი სალუქი ბეჭედი-გურამ რჩეულიშვილის ფოტო-ერთადერთი ფოტო. „- როცა სუფრას Mმივუსხდებოდით, პაპაჩემი სუფრის თავში ჯდებოდა, მე მარცხნივ, გურამი მარჯვნივ, ასე ვნაწილდებოდით. ჭიქებში ღვინის ჩამოსხმის შემდეგ სურას ყოველთვის თავსაცობს აფარებდა. პაპა კვირვობდა, გურამი უსაბუთებდა:ბატონო ივანე! წესია! პილატეს ცრემლების სურნელი თავდახშული თუ არ იქნება-ამოქროლდებაო. ალავერდობაზე არასდროს ყოფილა. იმ დღეს მე და გურამი ნეკრესში ვიყავით, ალაზნის ველსა და ალავერდის ტაძარს გადავცქეროდით. მახსოვს უძველესი ჯაჭვები. იმით, ალბათ, მსხვერპლს თანგავდნენ და მერე კერპს სწირავდნენ. ალავერდობისთვის შთაგონება რჩეულიშვილს ნეკრესში ეწვია!“ არა დარჩენოდა ქვეყანაზე მოგონებათა გარდა. ყველგან წერილების გროვა - იყალთოდან, სოხუმიდან, ყარაგანდიდან, პოდგაეციდან, ყირიმიდან, ტერნოპოლიდან, ბაქოდან, მოსკოვიდან - მისამართზე: ვარციხის 13. წარსული სამუდამოდ წარსულია და ვერ დაიბრუნებ, ვერაფრით გააცოცხლებო. იქნებ სევდაცაა და საკუთარი უმწეობაცო, ეს გლახგულობის შეგრძნებააო, მაგრძნობინა, სულის რადარი უნავლდებოდა, ვინმეს მისი ცხოვრება უნდა შეეჯამებინა. `ვთავდები გესმის, კაცი ვთავდები!-ო და მივუჯექი მაგიდას, ვიკითხე წერილები, ვფურცლე დაუვიწყარი მოგონებები, ვაანალიზე ყველაზე მნიშვნელოვანი განცდილ - გადატანილი. ბარათები მოწერილი იდეალურ შეყვარებულისათვის ჯულიეტებისაგან, ზღაპრულ მეფის ასულთაგან: „...თვალწინ მიდგას დაუვიწყარი დამშვიდობება ბორჯომის ვაგზალზე. ყირიმში ვერავის შევხვდი თქვენებრ ღირსეულს...“ კონსტანცია პიჟი „...ალუბკაში ვარ, ისევ იმ სანატორიუმ `პრედგორნი~-ში. ბევრს ვფიქრობ თქვენზე. ხანდახან ყურში ჩამესმის თქვენი სახელი...“ სვეტლანა ზორენკო
„...იქნებ ჩემი წერილი უშინაარსოც იყოს. პალატაში მუსიკა უკრავს ნამდვილი რადიომიმღებიდან. თითქმის ნახევარი წელია არ მომისმენია ეს ჰანგი. მაშ ცოცხალი ხარ და უვნებელი დაბრუნდი? გზამ ხომ არ დაგღალა. შენი ჩამოსვლით ისე გავიხარე როგორც ბავშვმა მშობელმა რომ ჩააკითხა. უბრალოდ, მეგობრულად მეპყრობოდი. ხატვა ჩემს ძალებს აღემატება, ტენისში არ მიმართლებს. მოიტანეს ფილმები „ელექტრა“ და „თეთრი ქარავანი“. ელექტრამ დამაღონა. ძილისწინ ხანდახან ვიხსენებ გახუნებულ ფერებს. თავად იდეა ხილულისა და ჩავლილისა გულზე ალბათ ნებისმიერს მოხვდება ოღონდ უნდა მიუტანო ახლოს, აგრძნობინო იმ სიუჟეტურ სქემით, შენ რომ მითხარი (თანამედროვე და უმჯობესი უბრალო და მარტივია. იმ უბრალოებაში უნდა ჩასდო ძლიერი გრძნობა. ადვილია ციტატების და საყოველთაოდ ცნობილი ფრაზების მოშველიებაო) იტყვი და მართალი იქნები. ერთი ლიტველი მწერლის წიგნი წავიკითხე. ნეტავ არ გადამეშალა. მერჩივნა მეფიქრა როგორ მივსეირნობდით, გვაცილებდა ჩიტების გუნდი, ვსაუბრობდით სველ კალოშებზე და მიკრონაფეხურებზე. გიგზავნი ჩვენი ქალიშვილის ფოტოს. იგი უკვე ექვსი თვისაა. შენ ახლა ყოველ დილით სამსახურში ცხადდები მე კი კვლავ გკოცნი წერილიდან.“ აუშრა უყვარდათ ქალებს, მაგრამ მთელი ცხოვრების მანზილზე ხელი მოეცარა სიყვარულში, რომლის საძებნელადაც შორს, მდინარე ედილის ნაპირებისკენ გადაიხვეწა. მოსკოვიდან საქართველოში დაბრუნებულს კი თან მოაქვს ერთადერთი ნივთი - ავტოკალამი საჩუქრად გურამ რჩეულიშვილისათვის. მომიახლოვდა მაგიდასთან თავდახრილს, ლოყაზე რბილად მიჩქმიტა: „-რაზე ფიქრობ ახლა შენ? ბაზილიკებსა და ნასოფლარებზე? წერილებსა და ფოტოებს დახედა: -არ იყვნენ ჩვენი გოგოები ეფექტურნი. ისინი უფრო საბავშვო ბაღების ძიძებსა ჰგვანდნენ. მათ ყველაფერი თავის ადგილზე ჰქონდათ. იცოდნენ ზეპირად უამრავი ლექსი, ვუყვარდით ჩვენ. ჰო, საბავშვო ბაღის ძიძებსა ჰგვანდნენ“. წვრილმანების დანახვას პროფესია ავალდებულებდა. მოთხრობაში „ახალ წლის ღამეს“ სანატორიუმ ლიბანში მომხდარზე მოგვითხრობს. ღამით ოთახში შუქს ჩააქრობენ და ფანჯარას ღიად სტოვებენ პაციენტები. პალატაში ქროლვას იწყებენ ფერადი წერტილები. კრიალებენ, ბრუნავენ, ქრებიან, ისევ ენთებიან და სიოს მობერვაზე კვლავ გაიკრიფება ოთახიდან ფერადი ნისლი. ნაწარმოებში აღქმის ისეთი დიაპაზონია, მწვდომელობის იმგვარი ძალაა-დემოკრიტეს რომ მოეწონებოდა. ეს შეგრძნება კარლო არსენაშვილმა მწერლობის საკურთხეველთან მიიტანა. განუსაზღვრელ შემოქმედებით ენერგიის და ძალზე ხასიათცვალებადის გვერდით ყოფნა დამღლელი იყო მაგრამ არა მოსაწყენი. ფრაზა მოედინებოდა თავისუფლად, მოკლე პერიოდებად დაყოფილი. ენაცვლებოდნენ ერთმანეთს: სათათბირო, სამოსამართლო, ეპიდექტიკური, პათეტიკურნი, მიზანშეწონილნი და არასოდეს დაბალ სტილისა. თემა კონკრეტული, რიტორიკის ობიექტი გარკვეული. ასეთ დროს მისთვის ყურადღება არ უნდა მიგექცია, ვერც ის გამჩნევდა, შეკამათება ხომ სიგიჟე იქნებოდა. გრადაციის გზას მიჰყვებოდა, ფინიშისკენ მტკიცედ მიიწევდა, ჯიუტად და არ არსებობდა აზრი რომელიც მას შეაჩერებდა. მშვიდი, ინტიმური განწყობა სუფევდა. კვლავ ინტელიგენტური აზრები ჩამესმა. ლანა ღოღობერიძეს უტევდა: „-მაინც რა ცხოვრება ჰქონდა ასეთი? გაგიგია გაუთავებელი წუწუნი? მე ასე ვეწამე, მე ისე ვიტანჯე. რამ გაამარტვილა? რა აქვს სავაებო? არქიტექტურული ფაქულტეტი დაამთავრა, მერე მოსკოვის საკინემატოგრაფო. ფილმი აუკრძალეს?-იდეოლოგია იყო ასეთი! ჰყავდა მშვენიერი მეუღლე. სტუდენტს კი ანდრია რაზმაძე აფინანსებდა. ილიას რა ექნა?! გაუთხოვდა საცოლე, აკრძალეს მისი იუბილეები, ბოლოს ტყვია მიიღო შუბლში. ელდარ და გიორგი შენგელაიები ბავშვები დაობლდნენ. გიორგიმ ფირფიტაზე სიმღერები ჩაწერა, თავს მით ირჩენდნენ. ვით ვერ გამოძებნა ისეთი, ვისაც აღზრდიდა და გამოცდილებას გაუზიარებდა. თეატრალურ ინსტიტუტში თუ ვერ იპოვნა, - ქუჩაში ეძებოს, როგორც ბორის პაიჭაზე იპოვნეს ქუჩაში, როგორც კარუზო იპოვნეს ქუჩაში!“ თავის თაობის უჭკვიანესი პიროვნება გახლდათ, კაცთა შორის კი-ეული. მარტოდმარტომ იცხოვრა. სამწერლობო წრეებშიც მარტოხელად იცნობდნენ. ხალხს უყვარდა, არავინ უტევდა, არავის სძულდა, ალმაცერადაც არ უყურებდნენ. გამორჩევით გულღიას და მიამიტს სახეზე ღიმილი ხშირად დასთამაშებდა, გულისამაჩუყებელ მიმდობლობით შემომცქეროდა. არსენაშვილის ნაწარმოებები სავსეა სასურველ სამახსოვროებით. იფიქრებ, შორეულ წარსულში თავად გადახდა მწერალს და მოგვითხრო გულისწუხილით, განსაკუთრებით სევდისმომგვრელად. უცხო მხარეში სალაშქროდ წასულან ქართველები. ომი გადაუხდიათ. წყალობასა და ბერდიასაც დაუღვრიათ სისხლი, ბერდია სასიკვდილოდ დაჭრილა. სულთმობრძავს სანატრელი ერთი აქვს, ნელა თვალს ხუჭავს და ლუღლუღებს: „პირველ ქართულ სასაფლაოზე, პირველ ქართულ სასაფლაოზე“-ო. ფიქრის შევლება არ იკმარებს უმთავრესზე, რასაც ალბათ დიდი მნიშვნელობა ჰქონდა. მეორე მსოფლიო ომის დროს ფრონტზე დაკარგული გიორგი არსენაშვილის (კარლოს ბიძის) სამოქალაქო და სამკუთხა ბარათებიც იქვე იყო. ნიჭი ღვთისაგან ბოძებულია. ვერ ვიწამე გენეტიკური მადლი, მაგრამ არის რაღაც ირიბობა და ის გეზიანობა ჩვენს ცხოვრებაში ხანდახან მონაწილეობს. ხდება, მიმადლებულებას კაცი მშობლისგან კი არა, ახლო ნათესავისგან იმემკვიდრებს. მამის ძმის, გიორგის მირონცხებულებასაა ნაზიარები კარლო არსენასვილი. მენტალიტეტს, განუხორციელებელ უნარს იყალთოელისა, ძმიშვილს ლოგოსის სიყვარული რომ დაანათლა. ბიძის აზროვნებითაა დაღდაკრული კარლოს გული და გონება. სწორედ გიორგი არსენაშვილი იყო გენეტიკური კოდის მიმცემი ძმიშვილის მწერლად ჩამოყალიბების საქმეში. მასაც მოუსმინოთ: „-უმაღლესში იმიტომ არ ვისწავლე და დაუსწრებელს დავჯერდი რომ ჩვენი მშობლები შემენანა, მაგრამ ჩემს თავზე ვეღარ ვიმუშავე, მეორე კურსს ვერ გავცდი. მოვედი იყალთოში და ამკიდეს მოსავლელად საკმაოდ დიდი სკოლა, მეტად მოუწყობელი. მინდოდა დღე და ღამ წიგნთან ვმჯდარიყავ, მეკითხა, დავუფლებოდი მეცნიერებას მაგრამ წინწაუსვლელი ვრჩები. ამას თან ერთვის მშობლების ჩხუბი და აურზაური, მძიმე შრომისგან წელში მოხრილები ძლივს რომ დაიკაკვებიან. სად მოისვენოს სულმა? მერჩია ვყოფილიყავ ბავშვი მეძროხე და ცხოვრების ავის და კარგის გაგება არ შემძლებოდა. კარლო გამომიგზავნეთ. მისი მოვლისთვის თქვენ არ გცალიათ, ბავშვი სულ მარტოა, უპატრონოდ, გამხდარი, ნერვებგაღიზიანებული. ჩემი კარლუშა სუსტი რომ გაიზარდოს, ძმაო, იცოდე, სულ შენი მლანძღველი ვიქნები.“ წერილები ფრონტიდან: „კადრში დატოვებას მიპირებენ. ჩემი თავი აღარ მეკუთვნის. ბრძოლა მოუმზადებელ მეომრებთან ერთად მიხდება. უახლოვდებით ჩეხეთს. მამაჩემო, კარგი ღვინო დააყენე!“ „მომძაგდა ამდენი ძაღლუმადური ცხოვრება. ეს გულით მოხუცი კაცი ყოველდღე პატარა ბავშვივით დავრბივარ და დავატყაპუნებ ფეხებს სამწყობრო მეცადინეობის დროს. ჩემი დამტვრეული რუსულით ათეულს ვავარჯიშებ. უბრალო პაპიროსი `არსენა~ გამომიგზავნეთ, აქ მახორკაც არ იშოვება. როცა გაზეთებში კარგი წერილები დაიბეჭდება, შეაგროვეთ და გამომიგზავნეთ. ძალიან მომენატრა ქართული წიგნის კითხვა. აქ ხომ მხოლოდ წერილია კაცის სულიერი საზრდო! კარლო გენაცვალე! გისურვებ მოწინავე ადამიანის სახელი მოგეპოვებინოს. თუ წერილს გამომიგზავნი, მე აქედან ნამდვილ თოფსა და რევოლვერს გამოგიგზავნი. მწერენ, თურმე შენ წითეკლარმიელად გახდომა გინდა. შევთხოვ ბუნების ძალებს, ვიდრე დავაშკაცდებოდე ჯარი მოსპობილიყოს. ყველა ჯარისკაცის მბრძანებელია, შელახულია მისი თავმოყვარეობა, ყოველთვის გრძნობააშლილი და გაჯავრებულია. დაგვყვირიან რომ მალე ვისწავლოთ კაცის კვლა. ჭამის დროს ხელებს და თვალებს სწრაფად ვამოძრავებთ. ერთი „ჩაშკა“ ჩაის გულისთვის დედ-მამის გინება ისმის. შენ გონიერი ბიჭი ხარ და ყოველთვის წიგნებთან და თავისუფლებასთან უნდა იყო. გისურვებ შენი თავი შენ გეკუთვნოდეს...“ ქ. კოველი 341 წელს ქალაქ სუზაში სპარსელებმა აწამეს და მერე ჯვარს აცვეს არისტოტელეს მოწაფე, ასოსელი ტირანი ჰერმია. ვიდრე ჯვარზე გააკრავდნენ ჰკითხეს ნატანჯს: უკანასკნელი სურვილი ხომ არ გაქვს-ო. -გადაეცით ჩემს მეგობრებს რომ მე ფილოსოფიის წინაშე არავითარი უღირსი საქმე არ ჩამიდენიაო-უპასუხნია ჰერმიას. კარლო არსენაშვილმა იუარა მეცნიერება. ვაპოტრონიკა ჯერ ისევ სიახლე იყო და ისიც მხოლოდ პარიზში. ვერც წითელარმიელის ფარაჯა მოიხდინა. იგი და დათო ჯავახიშვილი თანაკლასელის, გურამ რჩეულიშვილის გზას გაჰყვნენ და არც მათ ჩაუდენიათ უღირსი საქმე მწერლობის წინაშე. ვკითხულობდი სამკუთხა ბარათებს და მშვენიერების ძებნასა და შეგრძნებას კვლავ მსჯელობათა სიმკაცრე დაუმეზობლდა. ისევ ახალი მონოლოგი თემაზე რაა მოსაწონი- დასაწუნი, მისაღები-უკუსაგდები. -კახეთის გზატკეცილზე პლაკატი გაუკრავთ: „კაცად მაშინ ხარ საქები თუ ეს წესი წესად დარგე, ყოველ დღესა შენს თავს ჰკითხე აბა დღეს მე ვის რა ვარგე~ ეს რაღა უბედურებაა ჩვენს თავს. ეს ხომ მეხუთე კლასში ვისწავლეთ მაგრამ მერე განვითარდით, წინ წავედით! ევოლუციას არარაფერი განიცდის ამ თავაშვებულებითა და გარყვნილებით გამორჩეულ დროში!“ „-ხარება და გოგია ტყეში არ მოუკლავთ, სახლებში ჩახოცეს, შუაღამისას, მიპარვით, უკვე შემორიგებული ხალხი, თბილისის მაშინდელ გამგებლის დავალებით.“ „-რატომ იზრდიან ფრჩხილს ნეკა თითზე?-ეს ალბათ ყურის ან ცხვირის გამოსაჩიჩქნად სჭირდებათ.“ „-რატომ სჩვევიათ მისალმებისას მამაკაცებს ერთმანეთის პაჩი და მტლაშა-მტლუში? - დაე კოცნა უნაზეს გრძნობებისათვის შეინახონ!“ „-მაინც რა უცნაური ქალაქია თბილისი?! იწყება პოლიციის შენობით, მთავრდება პოლიციის შენობით!“ თელავიდან მოწერილი ბარათები ყოველივე კარგის შესრულების, ცუდის მოშორების სურვილით იწყებოდა და ხელის მაგრად ჩამორთმევით, მხურვალე კოცნით და კარგად ყოფნის ნდომით მთავრდებოდა. „აქ ჭექა-ქუხილი იყო, კოღოთოში სეტყვა მოვიდა...“ „დედაშენი და ელო ქლიავებს კრეფენ, ქერქად ახმობენ. შენმა რუსის ცოლმა რამდენიმე მოგვპარა...“ „ჩვენსა გრილა, ყურძენში თვალი შევიდა...“ და სხვა... საბურთალოზე კაფეში დამპატიჟა, მეორე მსოფლიო ომის დროინდელ ამბებზე მელაპარაკა: „ის ომი ანტიკურობის ფესვიდან ამოზრდილმა ორმა სხვადასხვა ცნობიერებამ განაპირობა. მ,ერე ყველაფერი ერთმანეთში აირია, აილუფხა...“ ხანდახან თვალები უსხივიანდებოდა. იმჟამად უბის წიგნაკში წერდა თავის ესთეტიკურ შეხედულებებს. ამ ჯერზეც კალამი მოიმარჯვა, გარეთ შხაპუნამ წამოუშინა, ნაწერისკენ თვალი გავაპარე: „წვიმს არა, მირზა, წვიმს. შენ მაინც ვერ უპასუხე კითხვას-მაშინ რა მოხდა. იმ კომკავშირმა რამდენ მედროვეს უთანაგრძნო, უგულმტკივნეულა, პოეტს გიდედინაცვლა. შენ და რცეულიშვილმა თავი რუსებს შეაკალით, ვინ დაგიფასათ? კონსტანტინე სიმონოვის ქორწილში, იმას რაღა ექორწილებოდა, ყუთით არაყი რომ აიტანე, გითხრა ირაკლი აბაშიძემ: დარჩი, საველე გამომცემლობაში ადგილს გაგიხერხებო, ჯინიანი იყავი და მაინც წინა ხაზზე ტყვიების წვიმაში წახვედი. წვიმს არა, მირზა, წვიმს, დღემდე ვერ უპასუხე კითხვას-მაშინ რა იყო?! იმათი დედაც, იმის დედაც და იმის დედაც!...“ -კარლო, ვერ დაბეჭდავ! -მადროვე კაცო! იმის დედაც, ვინც ქართველი მწერალი ულუკმაპუროდ დატოვა, მის მიმართ სხვა ბოროტმოქმედებებსაც შეუწყო ხელი, ბიწიერების სენით დასნეულებულთა დედაც! მადლობას ვწირავ 87-ე საჯარო სკოლის დირექტორს დავით ჭეიშვილს-სასწავლებელში გაყიდული, კარლო არსენაშვილის თხზულებაში არებული 100 ლარით სიკვდილამდე ერთი თვით ადრე საბოლოოდ რომ დაპურდა მწერალი, უკანასკნელად დალია შავი ღვინო. ქინძმარაულით ვადღეგრძელეთ შეგრძნება, ერთსახოვნათ რომ ეცხოვრა თურმე ჩვენში. მინდორი მწვანე. ალერდის შუა გამწილავი ფშანის ციალი. იყო ფორმა სხეულისა-გულში არ ჩაგვყვა მაგრამ გვახსოვდა სურვილი დაღლის, ბზრიალ-ტრიალი დაუქანცველი. უშორეულეს მეხსიერებით ნაქსოვ არხეს პრობლემას მწერლების ფიქრი დასტრიალებდა სულიერ განცდებით სავსე მის სამკვიდრებელში. სიგრძე სიგანით გამოიკვეთა სხვა უფსკრულიც, შედარებით თვალჩასაწვდომი, დედაღმერთების ღამარეთის, ქალდევის კალთებს როგორ სდიოდათ მიწისა თუ ხსენის ამბარი. მყოვარხანია ქალდევის მიმართ ქალდეველის მზერა სუსტია, ბარბარესადმი ბარბაროს მწერლისა. კვლავინდებურად ვფიქრობ ბაზილიკებსა და ნასოფლარებზე. ისინი ჩემთვის პეიზაჟი როდია-შთაგონების ქეიფია, სულის ხუსტურია. მაგრამ შემოქმედი, ანთროპოლოგი, აპოლონური, კეთილშობილი და ტრაგიკული, როცა გონების ძალით სიცოცხლის პრობლემას მიაყურადებს, ერთ გაზაფხულზე გაუკაცრიელებულში, სად პნევმა ჩემი გაილურსება, მისი გმირები მოვლენ, დასახლდებიან. ორღობეებში ანწლსა და გვიმრას გაჰკაფავენ, სახლებს ფათალოს შეაცლიან, წლობით გაუსხლავ ხეხილს გასხლავენ, სკოლას გახსნიან, ბაზილიკის ჩამონგრეულ კედელს აღადგენენ. კვლავ გზად იქცევა ნაგზაური, აღარ შეეკვრება მასზე გამვლელს სუნთქვა, წყაროს ჩუხჩუხი სევდას გაჰფანტავს, მეზობელი მეზობელს გასძახებს და ნასოფლარიც ახმაურდება. ჟრიამულით ნაოტი ჩემი სპეკულატიკური ფიქრი ენიგმას კუდში გაედევნება. თავდაპირველად იგი ერთობ სარწმუნოდ მოეჩვენება. იმ სახელდებად როდი, ქართველებს მესხეთის ქვაბულებში დაკარგულ მეფის ასულის გამოხმაურებად რომ დაუჭდევიათ გულზე: `აქ ვარ ძია~-ო. ეგებ „აქ ვერძია!“ ერკემალთა მასაზრდოვებელ ივლისოს ველს მესხეთში დავძებნი, სად უტანჯველი ცხოვრება ელით, მათ ელიზიუმს-თავს მახსენებს ვარძი-მამრის საკარცხლული და მიცუდდება გეში. ვუბრუნდები კახეთს. იყალთოს სასაფლაოზეა არსენაშვილის სამარის ბორცვი. იქ ახლა ალბათ ცაცხვისა და კვიპარისების სუნშერეული ჰაერი ბრუნავს. როს ყურძენში თვალი შევა, ხილვას ვით დამამუნათებს სოფელმოსურვილებული და თბილისისკენ ტუსტუსიტ მომავალი ჩემი მოხუცი იყალთუელი, ოდნავ წინწახრილი, თითქოს ასაფრენად გამზადებული, ხელდამშვენებულიც-ღვინით კი არა-რძით, ნადუღით, ცოტა კვრინჩხით და ვარდის წყალით. ვიფიქროთ ხმამაღლა!..

ჩვენი ლიზა ბაბო

„...მას სურდა მბრძანებლურად და სრულუფლებიანად შემოსულიყო ცხოვრებაში, როგორც სამყაროს ყველაზეკანონიერი დიასახლისი და მის მიერ შექმნილი, მის წი-ნაშე თავისი საქმეებისათვის პასუხისმგებელი მამაკაცე-ბის დედა.“
ძველი რვეულიდან
ბატონმა აკაკი გაწერელიამ ივანე ჯავახიშვილს ქართველი ერის ფაქტიური ბელადი უწოდა. გავბედავ და ქალბატონ ელისაბედს ჩვენი თაობის განსაკუთრებულ ნაწილის მოძღვარს ვუწოდებ.მასთან ისე მივდიოდით, როგორც საყდარში მიდის ნეოფიტი. ასეთ დროს ლიზა ბაბოს პატარა ოთახი მოზუზუნე სკას ემსგავსებოდა. გია ჭანტურია მისგან პოლიტიკას სწავლობდა, ირაკლი წერეთელი რუსულს, ხოლო ვუსმენდი რა ცისფერთვალა მოხუცს, თავის სევდიან თავგადასავალს რომ გვიამბობდა, მის მონათხრობში ისეთი ფაქიზი დეტალები იკვეთებოდა, ვფიქრობდი, ეს იყო ვნება რომელიც რომანს უნდა დასაძირკვლებოდა!ვინ თქვა თითქოს სიბრძნე სიამოვნების უმოკლესი გზით მოპოვებააო?! ოთხმოც წელს გადააბიჯა ლიზა ბაბომ და ბედნიერი ოთხმოცი საათი არ ჰქონია. მრავალსართულიანი შენობის ერთოთახიან ბინაში იგი თითქოს ქირით ცხოვრობდა (გარშემო მეგობრების კუბოებშემოწყობილი) ხოლო მისი ნივთები უმანკო ქალწულის ნივთებს წააგავდა.ბინადართაგან ყველას არ იცნობდა. ბაიყუშია!–ასე ამბობდნენ მასზე მეზობლები. მხოლოდ მოხუცი კელე შეუვლიდა ხოლმე.ლიტველი ქალბატონი ყველას მრჩეველი გახლდათ. მათ შორის ლიზიკოსიც. კელეს არასოდეს ავიწყდებოდა თუ ვისი ჯერი იყო იატაკის დაგვისა და სადარბაზოს მორეცხვისა. ვის სად უნდა დაებინავებინა ქვანახშირი ან შეიძლებოდა თუ არა ელისაბედსაც შეეძინა კარტოფილი. კელე ჭკვიანი ქალი იყო, მას ყველა ყველაფერს უჯერებდა.მეზობლებს მტირალა ბავშვები ჰყავდათ. კელე მათ „ცუდიცუნებს“ ეძახდა. მეზობლებისთვის ლიზიკოც „ცუდიცუნი“ იყო–ბებერი „ცუდიცუნი“.მეზობლები ცუდიცუნებს მკაცრად განიკითხავდნენ. არასოდეს არ პატიებდნენ ამ ნაკატორღალ მოხუცს, თუკი ანაზდად იატაკის მორეცხვა გადაავიწყდებოდა ან სხვა დანაკისრი. დიდი საქმეებით გადატვირთულნი მტკიცედ დააბიჯებდნენ ქალაქში და სწამდათ თავ–თავიანთი ურღვევი უფლებებისა. იგი მათ წინაშე ყოველთვის დამნაშავე იყო, დამნაშავე და ბრალდებული. მართლაც, შეიძლება არ იცოდე კაცმა, როგორ ეწყობა წესიერ ადამიანთა ცხოვრების ავან–ჩავანი.მაგრამ მაინც ის სევდიანი ღამე. ზემოდან დაგვტიროდნენ პაწაწინები. ერთი პატარა ღნაოდა კედლის იქითაც. ტიროდა და ღმუოდა ქარბუქი გარეთ, ქარბუქი (თეთრი აფთარი)–ეს ციმბირული ეპითეტია! აბორგდა ბებერი ცუდიცუნიც, შფოთვა დაეტყო, მოუსვენრობა, გააღვიძა ავდრიან ღამის ღმუილმა მივიწყებული შორეთის ჰანგები. წამოიშალნენ, შემოესივნენ მოგონებანი და იმ სულისშემხუთავ ღამის ქვითინში გაცოცხლდა ამბავი ბებერი ცუდიცუნისა, ქალისა, ვინაც განვლო წუთისოფლის ბიცი ტრამალი.ელისაბედ ქაიხოსროს ასული ქავთარაძე დაიბადა 1905 წლის 22 ივლისს. მამა: ქაიხოსრო იასონის ძე ქავთარაძე ქალაქის არქივის გამგე იყო. დედა: ოლღა იოსების ასული რომელიღაც საავადმყოფოში მოწყალების დად მსახურობდა.ლიზიკომ ბავშვობა ელიავას ქუჩაზე №11–ში ილია ჭავჭავაძის სახლში გაატარა. 1924 წელს საქართველოს სახელმწიფო უნივერსიტეტში ჩაირიცხა სოც–ეკონომიკური ფაკულტეტის განხრით და ახალგაზრდა მარქსისტთა ორგანიზაციაში გაწევრიანდა. არალეგარული საქმიანობაც ამ ორგანიზაციის იატაკქვეშეთში გადასვლის დღიდან დაიწყო. (ახალგაზრდა მარქსისტთა ორგანიზაციის ლეგალურ მდგომარეობაში ყოფნისას მას იქ არ უღვაწია).ორგანიზაცია საბჭოთა ხელისუფლებას იდეურად და პოლიტიკურად ებრძოდა. უარყოფდა პროლეტარიატის დიქტატურას, რაც არალეგალურ ლიტერატურის კითხვითა და აგიტაცია–პროპაგანდიდ გამოიხატებოდა.თავდაპირველად უჯრედს, ხოლო მოგვიანებით 23–24 კაცისგან შემდგარ ქვეკოლექტივს ხელმძღვანელობდა. 1924 წლის აჯანყებამდე რაიონულ კოლექტივის წევრი იყო, დაკავშირებული შაქრო ოქროპირიძესთან და აშტამ შავგულიძესთან. მისგან მესმოდა: კუტალაძე გიორგის, მელიმონიძე საშას, გიორგობიანი ლადოს, იოსელიანი აკაკის, კაროლ ნინიძის, ამალია მშვიდობაძის და სხვათა სახელები.29 აგვისტოს აჯანყებაში იაქტიურა. სამხედრო ორგანიზაციაში კურიერის ფუნქცია იტვირთა და ლადო გიორგობიანის წერილები სამხედრო პირებთან თუ მოქალაქეებთან მიჰქონდა. სამიოდ კვირის (აჯანყების დამარცხების შემდეგ) რაიონის ქვეკოლექტივს ჩაუდგა სათავეში, ჩვეულებრივი საქმიანობა განაგრძო და ხელმძღვანელ ორგანიზაციების მიერ სხვადასხვა სპეც. დავალებებს ასრულებდა.რაიონის კოლექტივის ფაქტიური ხელმძღვანელის ((ოთარი) გვარს ვერ ვიხსენებ!ნ.შ.) დაბრუნების შემდეგ კოლექტივში ინტრიგა, რღვევა, გაუგებრობა იწყება. ამ პერიოდში პოლიტიკურ საქმიანობას გაეთიშა, თავს ორგანიზაციის წევრად თვლიდა, მაგრამ მოვლენებს თვალს შორიდან ადევნებდა.1928 წლის თებერვალში გოგის (გვარი არ მახსოვს! ნ.შ.) წინადადებით მარქსისტთა ორგანიზაციის რაიკომის წევრი ხდება. ინტენსიური კავშირი აქვს საზღვარგარეთის ბიუროს წარმომადგენლებთან: პარმენ ფირცხალაიშვილთან და ლორდელთან. (გოგის) ჩავარდნის შემდეგ ცენტრალური კომიტეტის თავმჯდომარეა. გოგისთან ერთად დაატყვევეს ორგანიზაციის სტამბა. კომიტეტი ფაქტიურად მკლავმოჭრილი დარჩა. 26 მაისი ახლოვდებოდა. ლიზიკომ სტეკლოგრაფი საკუთარი ფულით შეიძინა (მამამ დააფინანსა) თუმცა დანადგარის ტრანსპორტირებისათვის სახსარი არარ ეყო. საჭირო იყო თანხა, ბევრი არა მაგრამ მაინც თანხა.სამარადისო ხსოვნა რესპუბლიკელებისთვის შესაშურ საპოლიტიკო ქველობის საუცხოო მაგალითის მომცემ ადამიანს, სიკეთის მსახურს. უნივერსიტეტის პირველ კორპუსთან თურმე სოლიდურად ჩაცმული მამაკაცი იდგა. ლიზიკო გაბედულად მიახლოვებია და მისთვის ფული უთხოვნია.–ფული! საჭიროა ფული! მომეცით გეთაყვა ფული!იმ უცნობს ფული გულის ჯიბიდან ამოუღია და დაუთვლელად გაუწვდია პატარა გოგოსთვის.–მისამართი! მომეცით მისამართი!–არ არის საჭირო მისამართი, ყველა ვალდებულია! მიუგო თურმე უცნობმა მამაკაცმა.მარტომ იმუშაკა. ფურცელი დაბეჭდა და პროკლამაციები პირველად ოპერისა და ბალეტის თეატრის იარუსიდან პარტერში 26 მაისს გადაყარა. შემდეგ ატირებული დერეფანში გაიქცა.ატირებულს მამაკაცი მიუახლოვდა, ცრემლიან თვალებში ჩახედა, შუბლზე აკოცა, გულზე მიიკრა, დაუყვავა და ანუგეშა:–„ნუ გეშინიან პატარავ! ჩვენ გავიმარჯვებთ!“ ის კაცი გრიგოლ რობაქიძე გახლდათ და ვით იფიქრებდა, გულში ჩაკრული ჰყავდა გოგო, ვინაც, (თუმც უკანასკნელი ორი წლის მანძილზე სახლიდან თითქმის აღარ გადიოდა) ალბათ ერთადერთი ქალბატონი იყო საქართველოში, მიუხედავად ღრმა მოხუცებულობისა, 28 ოქტომბერს, მწიფობის, გრიგოლის დაბადების დღეს ანდერძს პირნათლად უსრულებდა მწერალს და ვიდრე პირში სული ედგა, ყოველწლიურად სვეტიცხოვლის ტაძარში, იმ პაწია სალოცავის წინ, სანთელს უნთებდა.გარდაცვალებამდე ცოტა ხნით ადრე სწორედ ამ მიზნით ეწვია მცხეთას და ჯვარზე ასვლაც მოისურვილა. იქ გადაიღო უკანასკნელი ფოტო. სურათი მის კუბოს წინ მიუძღოდა.გოგონას, ვისაც შეეძლო ხელოვნების ნებისმიერ სფეროში ეცადა ბედი, და არა მხოლოდ. თუკი მეტაფორულად ვიტყვით–ოთხივ მხრივ შეებრუნებინა ცხენი, რომელზედაც ამხედრებულისათვის ოვაციას არ იშურებდნენ მისი თანაკატორღელი ქალები: „грузынка! теперъ вы настоящая грузынка!“–ახალგაზრდა მარქსისტულ ორგანიზაციაში წევრიანდება და მალევე კიდეც ხელმძღვანელობს აღნიშნულ საძმოს.მას შეეძლო ბრწყინვალე იურისტიც გამხდარიყო. ლუარსაბ ანდრონიკაშვილის საუკვეთესო მოწაფე გახლდათ და ბატონ ლუარსაბს ეიმედებოდა რომ ეს გოგონა იურისპრუდენციაში დიდ ტვირთს ასწევდა. დაავალა კიდეც არდადეგებზე რომელიღაც თემაზე ეფიქრა, თავის ბიბლიოთეკიდანწიგნები გაატანა და სოხუმში, აბხაზეთის უმაღლეს სასამართლოს კოლეგიაში (მოვარჯიშის სტატუსით) მიავლინა.გამგზავრებამდე რამდენიმე დღით ადრე ლიზიკოს შეატყობინეს–პოლიცია ეძებდა. ოჯახის წევრები რომ არ აეფორიაქებინა, ამჯობინა სხვა ქალაქში აეყვანათ და სოხუმში გამგზავრება დააჩქარა. წიგნები უკან მიუბრუნა საყვარელ მასწავლებელს, მოუბოდიშა, დაწყებული თემა ვერ გავასრულეო! მიზეზიც გაუმხილა.იმ სულცხონებულს განსაკუთრებულ წუთებში სკამის საზურგეზე ჩამოჯდომა, მოხრილ მუხლისთავებს შორის ტაშად შეკრული ხელების მომწყვდევა და დაჟინებული მზერა სჩვევია. ბატონი ლუარსაბი ახლაც ასე მოქცეულა, შემდეგ მერხიდან დაქვეითებულა, მოსწავლისთვის შუბლზე უკოცნია და ამ სიტყვებით დაულოცნია: „чтожъ малышъ? любишъ кататся - люби и саночки насить!“მოსწავლე და მასწავლებელი ერთურთს აღარასოდეს შეხვედრიან.1928 წლის ზაფხული. ლიზიკო სოხუმს გაემგზავრა. მატარებელში აგონდებოდა თავისი მოხუცი ლექტორი, რომელსაც (მისი სიტყვებია) ასე უმადურად მოექცა.სოხუმში კომკავშირის ქუჩაზე ბინა იქირავა. სასამართლოში მოვარჯიშედ მსახურობდა და ჟამ–ჟამად თავის მეგობარს, სანატორიუმ „აზრა“–ს ხელმძღვანელ, ვინმე კარა მურზას სტუმრობდა.ივლისის თვეში სანატორიუმში ერთი ახალგაზრდა დაბინავდა. კარა მურზას დაუახლოვდა და ბუნებრივია ლიზიკოც გაიცნო. ნაცნობობა საბედისწერო არმოჩნდა. ლიზიკო კარა მურზას ენდობოდა მაგრამ რა აფიქრებინებდა, ის ყმაწვილი, თავი უცხოელ ჟურნალისტად რომ გააცნო და დაარწმუნა, კაუცკის პირადად იცნობდა, ვილიამ სპერო (სპირუ ვასილ ლევანის ძე) რუმინეთში დაბადებული გერმანელი, 1919 წლიდან რუმინეთის დასავლეთის უნივერსიტეტის კომპარტიის ხელმძღვანელი იყო. იგი რუმინეთში პოლიტიკურ საქმიანობისათვის კიდეც გაესამართლებინათ და ორი წლით თავისუფლებაც აღუკვეტავთ, მაგრამ 1927 წლიდან მოსკოვში გადმობარგებულიყო და რომელიღაც უნივერსიტეტში პროფესორის ხარისხით მსახურობდა.სპერო ლიზიკომ 15 ივლისს გაიცნო და უცხოეთის ჟურნალ–გაზეთებისათვის მასალას შეჰპირდა. უთხრა: თუკი საბჭოთა კავშირი იმპერიალისტებთან ომს დაიწყებდა, კავკასია აჯანყდებოდა. რომ ამისთვის მზად იყო ჯარი და მეთაურთა მთელი შემადგენლობა. თვით მთავარსარდალიც. არუთქვა მასალა იმ 250–მდე ადამიანზე, ვაგონში რომ დაცხრილეს როგორც აჯანყების მონაწილენი. უამბო პერსონალურ ტერორზეც, რომ მისი მეგობარი სტუდენტი, „ცაკ“–ის წევრი ქეთო იამონიძე ჯერ დაასახიჩრეს და მერე გააციმბირეს. ბერციაშვილს, აგრეთვე „ცაკ“–ის წევრს თმები ღერა ღერა დააგლიჯეს. დაპატიჟა თბილისში: ტიციან ტაბიძეს და პაოლო იაშვილს გაგაცნობ. იაშვილი რატიშევის ქუჩაზე ცხოვრობს და ისინი ბევრ მასალას მოგაწვდიან იმ ტერორზე, ამიერკავკასიაში რომ ხორციელდებაო. კიდევ ვინმე გოგიბერიძე უხსენა, პასუხისმგებელ თანამდებობაზე რომ მსახურობს და 25 ქალის დახვრეტას ხელი არ მოაწერა რადგან მათ შორის მისი ცოლის დაქალი იყო დასახელებული. რომ იცნობს აგრეთვე ივან სიმონის ძე რიშოვს და გროჩ კალანდაძეს, ამ უკანასკნელს ბორკილები დაადეს და გადაასახლეს; დაკავშირებულია ვინმე ნინიძესთან და ჩუზესთან, ისინი მარქსისტებს ხელმძღვანელობენ... წელი არ გავა ორგანიზაციის შვიდამდე წევრი არ გაგიჟდესო და სხვა.როგორც მოსალოდნელი იყო სპერომ დაასმინა. 1928 წლის 16 აგვისტოს აბხაზეთის სახელმწიფო პოლიტიკური სამართველოს თანამშრომელმა კაზლოვსკიმ დააპატიმრა, 17 აგვისტოს დაჰკითხა, გერმანელებისათვის საქართველოში ტერორის შესახებ ინფორმაციის მიწოდება ბრალად დასდო და 58/11 მუხლით სასამართლომ სასჯელად სამი წლით გაციმბირება მიუსაჯა. გაციმბირებამდე მეტეხის ციხეში დაატუსაღეს.146–ე საკანში ისტორიის ფაკულტეტის სტუდენტი ვერა ასათიანი დაუხვდა. ლიზიკოს გადმოცემით მას ივანე ჯავახიშვილი უნივერსიტეტის ამომავალ მზეს ეძახდა. ერთ ღამეს თურმე ვერამ ვერ დაიძინა. მეტეხის სატუსაღოს სარკმლიდან ვარსკვლავიან ცას გაჰყურებდა და წუხდა: „ვარსკვლავებს უკანასკნელად შევცქერიო“. გამთენიისას საკნიდან გაუყვანიათ. ლიზიკომ, რომ გაეგო თუ რა ბედი ეწია მის თანამოსაკნეს, საჭმელზე უარი თქვა. 10 დღე იშიმშილა. ერთხელ მითხრა: – ის ათი დღე დანტე ალიგიერის „ღვთაებრივი კომედიის“ კითხვამ გადამატანინაო. ვერას ასავალ–დასავალი მაინც ვერ შეიტყო.1929 წლის 6 აპრილს გზას გაუყენეს. ქალაქ ტომსკიდან 350 კმ–ით დაშორებულ სოფელ კალპაშოვოსკენ. მისჯილ სამ წელიწადს 1931 წლის 3/X თვეს კიდევ სამი წელი დაუმატეს.თბილისში 1936 წელს დაბრუნდა. პირველ ყოვლისა მეტეხის ციხე და თავისი 146–ე საკანი მოინახულა. შემდეგ რუსთაველის გამზირს გაუყვა.ლაღიძის წყლებთან ერთი ახალგაზრდა მეორეს გამეტებით სცემდა. მიეჭრა მოძალადეს: „რატომ სცემ! ის ხომ თავის სამშობლოშია! თავის ქვეყნის ჰაერით სუნთქავს,–რატომ სცემ!“ამ ამბის შემსწრე გამვლელ გამომვლელი გაკვირვებულა. ამგვარ სიტყვებით წაკიდებულთა გაშველება გინახავთ?1940 წლის 15 მაისს კვლავ შეიპყრეს. მასთან ერთად გადასახლებაში ნამყოფი რამდენიმე პირი დაატყვევეს. მათგან მხოლოდ მარტენ ხურციძეს იცნობდა. გამომძიებელი რუხაძე ყოფილა.დაპატიმრების მიზეზი ლიზა ბაბომ ვერ ამიხსნა. თავადაც არაფერი იცოდა. უმოწყალოდ სცემა რაფავამ.საბაბი მისი დატყვევებისა ალბათ რეპრესიების წლები უნდა ყოფილიყო. შეუმჩნეველი როგორ დარჩებოდათ ადამიანი, ვისი მიზანიც უსამართლობის სიმართლედ, სიყალბის ჭეშმარიტებად ქცევა იყო.ზეპირვციტირებ წერილს რომელიც მან პროტესტის ნიშნად მისწერა გამოძიებას: „გულახდილად ვაცხადებ! მე რწმენით კომუნისტი არ ვყოფილვარ და არც ვარ. ჩემს თავს კარგა ხანია ავუკრძალე ყოველგვარ პოლიტიკურ საკითხზე ლაპარაკი. არავის ხელს არ ვუშლიდი ჩემი რწმენით. მე მქონდა ჩემი რწმენა და ამიტომ 1928 წელს ჩემს დაპატიმრებასა და მისჯაში არ გედავებით, რადგან ჩემი მოქმედება საბჭოთა ხელისუფლების წინაარმდეგ იყო მიმართული. ამასთან უნდა განვაცხადო რომ მე ვიყავი მაშინ 22 წლისა და თუ მარქსიზმი ვერ გავიგე, ამისათვის არ უნდა დაგესაჯეთ.“კვლავ გადაასახლეს ყაზახეთის სსრ, ქალაქ აკმოლინსკში და ახლა უკვე 8 წლით.„ქალების ერთი ნაწილი აკმოლინსკში ჩამოგვსხეს. დანარჩენებს გზა უნდა გაეგრძელებინათ სასჯელის მოხდის სხვა, მომდევნო ბანაკისაკენ. იქ კი კარიერი იყო და მათ მართლაც კატორღული შრომა ელოდათ. ბაქანზე ჩასულთ ასე ვთქვათ ბედმა გაგვიღიმა. ვერ გადმოგცემ ნოდარ, თუ როგორ გვიყურებდნენ ისინი.“აქ როდი ვარღვევ თხრობის ქრონოლოგიურ ძაფს.არ შემიძლია არ აღვწერო ერთი შემთხვევა, რომელიც ვფიქრობ მკითხველს ვერ მოღლის. აკი მინდოდა თქვენთვის სევდიანი ამბავი მომეთხრო.ცხოვრობენ ჩვენ გვერდით ადამიანები, რომლებიც რაღაცნაირ ჯამბაზურ მოხერხებულობით თუ ჩემთვის უცნობი მაგნეტიზმით, გარშემო შემოიკრებენ მათივ შესაქფერის დონის, ინტელექტის ადამიანებს. ასეთი კრებული ხშირად ჭკვიანს დასცინის. აქვთ სატანური უნარი–სული გაუყინონ მას. მოსპონ და გაანადგურონ იგი. მათი ამქვეყნიური ყოფა არაფრით არ არის გამართლებული გარდა თავიანთივ ნებისა, იყვნენ ისეთნი, როგორებიც არიან.საბრალოა ნიჭიერი კაცი, უმწეოა მისი მსტოვარი სული ამგვარ გარემოცვაში და თვით წიგნიერთაგან სვეგამწარებული ეს ისტორიის მსხვერპლი–უმეცრების, შავი მენტალიტეტის და ინტელექტის რეაქციონერების ხროვაში რა დღეში ჩავარდებოდა?..ჯერ ისევ მატარებლით მგზავრობისას ერთი ასეთი გუნდის მეთაურმა ლიზიკოს დასცინა. ესეც თავის მხრივ რევანშისთვის მოემზადა ხოლო უკვე ბაქანზე ჩასვლის ჟამს, როცა იმ ქალბატონმა თავის ასაბიის გასაგონად დაიკვეხნა: მე ყველგან დაფნის გვირგვინით მხვდებიანო, ელისაბედმა მოუჭრა: მთავარია დაფნის გვირგვინით გაგაცილონო.ბევრი ჩვენგანი უხამსობას თვალსა და გულს არიდებს. ლიზიკო პირიქით, იწვევდა მას და მთელი არსებით ებრძოდა. მე მასში ერთგვარ სალდათურ სიტლანქესაც ვხედავდი, რაც ალბათ საამისოდ კიდეც ადგებოდა. ლიზიკო ლიზიკო არ იქნებოდა თავდამსხმელზე შური რომ არ ეძია და ის რეპლიკა როდი აკმარა. რამდენიმე დღის მერე აკმოლინსკში ჩასვლიდან სასადილოში განგებ მხარი გაჰკრა და მაგიდისკენ ციმციმ ნატარები კერძი ხელიდან გააგდებინა.იმჟამინდელ ქალთა ბანაკში სახიფათო ყოფილა დაძინებამდე ვინმე ერთ–ერთის საწოლთან რამდენიმე ქალის შეკრება და უცაბედი, ხმამაღალი აკისკისება. ეს ნიშნავდა თურმე რომ შურისძიებისთვის ემზადებოდნენ და მსხვერპლს უნდა ეფხიზლა, მაგრამ ყველა არაა ეული და მითუმეტეს უშიშარი სული და გონება. ის ღამე ლიზიკოსთან ერთად ლოლა კინსაც გაუთენებია, ჩინეთში საბჭოთა კავშირის მაშინდელ ელჩის, იაშა პიკის გადასახლებულ მეუღლეს ხელში სასადილოდან წამოღებულ ჩანგლით თუმცა მტრებს სამაგიეროს მიზღვა გადაუფიქრებიათ და ურთიერთობის ამინდს გამოუდარებია. ლიზიკო და ლოლა კინი კი იმ ღამით დამეგობრებულან.ის ლოლა კინი იქ, შორეულში, ლიზიკოზე მშობელივით ზრუნავდა, ულუფასაც კი უნაწილებდა თურმე, ხოლო როცა ტყვეობიდან გათავისუფლდნენ და თავ–თავიანთ ოჯახებში წავიდ–წამოვიდნენ, ქართველ მეგობართან სტუმრად ხშირად ჩამოდიოდა.ერთ–ერთ მორიგ სტუმრობისას მოხუცმა მასთან მოიჩივლა: „ქართულად ბალზაკიც არაა თარგმნილი“–ო.ლოლამ მიუგო: „ваши ребята Балзака прочтут и на русском языке!“ფრაზა საკმარისი გამოდგა რომ მასპინძელს მეგობრისთვის თვითმფრინავზე ბილეთი აეღო და თბილისიდან ახლა უკვე სამუდამოდ გაესტუმრებინა.როდესაც ეს გვიამბო, ირაკლი წერეთელი განცვიფრდა:–კი მაგრამ, ბალზაკის გულისათვის მეგობარი ვით მოიძულეო?!როგორ! ეს ხომ პრინციპის საკითხია! პასუხის გაგრძელებას აპირებდა მაგრამ წამით შეყოვნდა, დაფიქრდა, მერე ფრინველის მზერით წერეთელს შეხედა, მისკენ გადაიხარა და უთხრა: იცი, შვილო! შენს თაობას პრინციპი არა აქვსო...გადასახლებაში ლელქაშს აჭრევინებდნენ პატიმარ ქალებს. აჭრილს ისინი ძნებად კრავდნენ და გზასთან გაჰქონდათ. თავწასხეპილი, მიწიდან ამოჩრილი მცენარის ძირები ძნის გზამდე გატანაში ხელს უშლიდათ. იფიქრა: რატომაა პირუტყვი უფრო ძლიერი ვიდრე ადამიანი? კითხვას პასუხი იქვე გასცა: როგორ თუ რატომ?! მას ხომ ოთხი ფეხი აქვს!მოზრდილი ძნა შეჰკრა, ოთხზე დაეცა და იფორთხა, გზამდე მიიტანა, დაღლილი მაგრამ მაინც კმაყოფილი შემობრუნდა, ლელქაშს ზურგით მიეყრდნო და რას ხედავს:–უკლებლივ ყველა, დაახლოებით ორასი ქალი ოთხზე დაცემულა და...ახლავე ადექით! თქვენ ხომ ადამიანები ხართ და არა მხეცები! ეს მისი პირველი ისტერიკა იყო.მას და მის თანაპარტიელებს, მისებრ გადასახლებაში ნამყოფთ აზრადაც არ მოსვლიათ ერთი გვერდი, ერთი სტრიქონი მაინც დაეწერათ თავ-თავიანთ ბიოგრაფიაზე რასაც სხვა ხალხი სიამაყით აკეთებს.„ერთხელ უზომო რაოდენობის მატყლი მოიტანეს. პატიმარ ქალებს უნდა გაგვერეცხა. ერთ ვეება ბორცვს პირქვე დავემხე და ჩავეხვიე. ვდუდუნებდი: ეს ხომ ჩემი სამშობლოს ცხვრის მატყლია, საქართველოს იალაღებს რომ ეფინებიან. უეცრად ქალების კივილმა გამომარკვია. ვხედავ–წაიქცა ერთი, მეორე, მესამე...თურმე მძორი გაეკრიჭათ და სუნი საწამლავი იყო თუკი ოდნავ დაყნოსდი. მე ხომ ხარბად შევისუნთქე. ამან გადამარჩინა“...მინახავს პორტრეტი ერთი ცნობილი პიროვნებისა. იგი მხატვარს გერგეთის სამებისა და მყინვარწვერის ფონზე დაუხატავს. პრეტენზიული სურათია!მხატვარი რომ ვყოფილიყავ, ლიზიკო ქავთარაძეს ერთმანეთში ჩახლართულ მთების ფონზე დავხატავდი და მამულის მისეულ განცდას, სამშობლოს სიყვარულის ძალუმად შეგრძნებას, ჩვენი მოხუცი დობილის პატარა სხეული რომ იტევდა–ამგვარად ვცდიდი.მისჯილი 8 წელი ჰქონდა თუმცა ხრუშოვის ამინისტიამდე სამშობლოში ვერ დაბრუნდა. გადასახლებაში მან ცხოვრების თითქმის მესამედი გაატარა.გონებაც სხეულივით ბერდებაო–წერს არისტოტელე.საოცარია! იგი მომაკვდავი მინახავს მაგრამ დაღლილი არასოდეს. ის ბობოქარი ტემპერამენტი, რომელიც არ მარცხდებოდა და უკან არ იხევდა როგორც რელიგია, მისი გარდაცვალებიდან რამდენიმე წლის მერე გორბაჩოვის ხელისუფლების პირველი მოწვევის დელეგატმა, შორეულ აღმოსავლეთის არქეოლოგიისა და ეთნოგრაფიის ინსტიტუტის მეცნიერმა, ევდოკია გაერმა გამახსენა. ჩემს წინ გაერის სახით ლიზა ბაბო იდგა და სამყაროს ეჩხუბებოდა. იქნებ რელიეფი კიდეც განაპირობებს აზროვნებას თუ ნააზრევის გამოხატვის პათოსს, მან ხომ შორეულში თითქმის მესამედი დაჰყო თავისი ცხოვრებისა.როგორც ზემოთ ვთქვი, გოგონა, ვისაც შეეძლო ხელოვნების ნებისმიერ დარგში წარმატებულად ეღვაწა, სტუდენტობის წლებიდანვე სამყაროს რეორგანიზაციის მარქსისტულ გეგმით დაინტერესდა და კაცობრიობის კლასობრივი სახელმწიფოებრიობის მაგარი ხუნდებისაგან გათავისუფლება ეოცნება. და მეც, ისტორიისაგან აბსოლუტურად დამოუკიდებელი ადამიანი, მისი ისტორიაზე დამოკიდებულების მიზეზით დავინტერესდი. მანაც თავის მხრივ პოლიტიკისთვის თავშეწირულობის გამართლება სცადა და ამ საკითხზე ერთხელ ასე იმსჯელა:ნოდარ! ეს შეგნება ხშირად მოგვიანებით იჭრება ადამიანის გონებაში. ხელოვნება კარგია მაგრამ შეზღუდულია. იგი არც შინაარსითა და არც ფორმით მაინც არ არის აბსოლუტური და უმარლესი წესი, რომლითაც გონებამ თავისი ჭეშმარიტი ინტერესები უნდა ცნობიერჰყოს.დღევანდელმა ადამიანმა შორს მოიტოვა ხელოვნების ნაწარმოებთა თაყვანისცემა–გაღმერთების ხანა. დღევანდელი მსოფლიო გონისთვის ჭეშმარიტება სულ სხვა რამაა და გრძნობადს იგი აღარ ენათესავება და არც ემორჩილება. კულტურა ადამიანის უმაღლეს მოთხოვნილებას ვეღარ აკმაყოფილებს. უნდა მოწესრიგდეს ადამიანის სამოქალაქო და პოლიტიკური ცხოვრება, კერძო ცხოვრება, საყოველთაო ფორმები, კანონები, უფლებები, მაქსიმები.–კი, მაგრამ, ხელოვნება ხომ ბევრად უფრო ღვთიური საქმეა ვიდრე პოლიტიკა?–მისმინე საძაგელო! (ხანდახან ასეც მომმართავდა)–როდესაც მე წარვსდგები უფლის წინაშე, ჩემს პატარა ხელებს მუშტებად შევკრავ და მოვუთხრობ მას თუ როგორ უღვთოდ იტანჯება ქვეყანაზე ადამიანიო.ისე არ გამიგოთ თითქოს იგი ინტელექტუალურ ენერგიის მნიშვნელობას უარყოფდა. პირიქით, ასე მე ვფიქრობდი ხოლო ერთხელ, როდესაც მისი ინტელიგენციისადმი გაზვიადებული სიყვარული „მსუყე ნამცხვრად“ მოვნათლე, “ბოლშევიზოიდი“ მიწოდა და მცირე ხნით კიდეც შევძულდი.არიან ამ ქვეყნად სტიქიური ფენომენები, გვხვდებიან სტიქიური ადამიანები. ლიზიკო ქავთარაძე სტიქიური ადამიანი გახლდათ. მასში ცოცხლობდა ქალღმერთ აგენორეას მხნეობა და ენერგია; ქალღმერთ ათენას სიბრძნე, წმინდა გონება, მარადი უბიწოება და ქალღმერთ თემიდას სიმართლე და მოუსყიდველობა. ნუ ჩამომართმევთ ამ სტრიქონებს რომანტიკულ გადაჭარბებად. უბრალოდ დიდი იყო ამ ქალის სულის ძალა და იშვიათად თუ განიცდიან ადამიანები იმას, რასაც ჩვენ მასთან სიახლოვით განვიცდიდით.მარქსიზმი ვგონებ არც თი ხეირიანად გაეგებოდა. მაგრამ ჰერაკლიტეს აფორისტიკის, ადრეულ და მკაცრი მატერიალიზმის პერიოდის დროინდელ ქალს მართლაც ჰგავდა. პროტაგორას წლებში რომ ეცხოვრა, ხალხთან მოედანზე სიტყვით გასული თუ გიმნაზიებში და დასასვენებელ ბაღებში შეჭრილი რომელიმე სახელგანთქმული სოფისტი იქნებოდა.იქნებ სოფისტი ფილეა, საკუთრების გაუქმებასა და კოლექტიურ მეურნეობის შემოღებას რომ ქადაგებდა; ანდა კონტრრევოლუციის მეთაური კრიტია, რელიგიის შესახებ რომ ამბობდა: იგი გონიერმა სახელმწიფო მოღვაწემ გამოიგონა რათა ათასნაირი ღვთაებრივი სასჯელის საშუალებით ხალხი მორჩილებისა და ყურმოჭრილებისათვის მიეჩვიაო. თუ სოფისტი ალკიდამა, ვისი ხმაც ჩვენამდე აღწევს–ღმერთმა ყველა თავისუფალი გააჩინაო!რაზედაც არ უნდა ემსჯელა, სოციალი მსჯელობის პრედიკატი გახლდათ. მე ყოველთვის მშურდა მისი რწმენისა და ენერგიის, მიმართულის ადამიანების ღირსეულ მოქალაქეებად ქცევისკენ. მათი ღირსეულ მოქალაქეებად აღზრდა, ხალხში ახალ მორალის, ახალ ფსიქოლოგიის, ესთეტიკის დანერგვის ცდა, საზოგადოებისთვის სამოქალაქო სათნოების სწავლება მისი ცხოვრების უმთავრესი მიზანი იყო. მახსენდება ერთ-ერთ იშვიათ და მდაბიურ გვარზე როცა ვთქვი-გამოუსვლელი გვარია მეთქი, თავი ჩაჰქინდრა და მწუხარე ხმით ჩაიდუდუნა: გამოვლენ! ეგენიც გამოვლენ!და თუმცა მის გვარს ნომინალურად ჯერ კიდევ შერჩენოდა აზნაურთა ტიტული,–არ იყო მეოცნებე ტანთხელთა ხელისუფლებაში მოსვლისა.ეს მერამდენედ მის თვალწინ კვლავ ყალიბდებოდა მიწის მფლობელთა არისტოკრატიული კლასი. კვლავ სახეზე იყო სუბიექტისა და ინდივიდუალობის კულტი, ფულის მქონეთა სოციალური ინტერესები და შიშობდა, ისინი კვლავინდებურად ალაგმავდნენ დემოკრატიას, ხოლო სამშობლო მუდმივ ომების ასპარეზად გადაიქცეოდა.არისტოკრატიულ სახელმწიფო წყობილებას უთანასწორობის სულისკვეთებასთან ერთად ფულის და უფლის სიყვარული ახასიათებს. იქნებ სწორედ ამიტომაც სძაგდა მას რწმენაზე სიტყვის ჩამოგდება, რადგან იცოდა, ხელს ბორკილი კვლავაც შებოჭავდა და მისი მწარე მარტვილობა უფლებას აძლევდა სისხლიანი თამასუქები წარმოედგინა.მე კი, მე მახსოვს ჩემი განცდა. არცერთი სახელმწიფო ფორმაცია არ ჰპირდება ადამიანს ამ ცისქვეშეთში უნისლო ცხოვრებას. მართლაც და რა მნიშვნელობა აქვს მონათმფლობელობა არისტოკრატიული იქნება თუ დემოკრატიული. პარტიული სხვაობა მატერიალიზმსა და იდეალიზმს შორის ხომ ესაა. თუმცა მაინც უზადო იყო ჩვენი მოხუცი დობილის აზრები ისევე, როგორც უზადო გახლდათ ქერონეაში დემოკრატიისათვის აღმართული კუნთმაგარი ლომის ქანდაკი.კი, იყო რევოლუციური ეპოქა და ქვეყნის პოლიტიკური ცხოვრება. სიტყვისა და მოქმედების მოთხოვნილება. ახალ ფსიქოლოგიის დანერგვის სურვილი და პარტიაც თავისი ისტორიული როლით, თუმცა ახლა სულ სხვა ემოციის სათავე, სულ სხვა წინააღმდეგობათა ფოკუსი მინდა ვეძებო.არ ვიცი, რატომ მექცა საჯილდაო ქვად მიღებულ ემოციის გალოგიკურება.იქ, ილიას სახლის ვესტიბიულში ორი დათვის ფიტული ყალყზე შემდგარა–ერთი დედაა, მეორე ბელი. დედას დათუნას ეძახდა, პატარას–დოჩას. დოჩას წინგაშლილ თათებში ვერცხლისფერი ლანგარი უჭირავს. სინის დანიშნულება–სხვადასხვა საფოსტო გზავნილები.წერილს ხშირად წერდა და მუყაოს ხონჩაზე დებდა. ადრესატები მშობლები იყვნენ–განსაკუთრებით – მამა.ხომ ბევრი ირჩევს მისაბაძად ცოცხალს ან უკვე გარდაცვლილს. ის სუბიექტური თავისებურება თუ ცხოვრების ძირითადი მიზნის მიზეზი, მისივ თხზულების „პირველი თოვლი“ ეპილოგმა მიკარნახა, რაც ალბათ ბევრი ჩვენგანის, მისი ახალგაზრდა მეგობრების, ამ გაუხარელ ათწლეულის, ან ცოტა მეტით განადგურებულ გოგო–ბიჭების ცხოვრებათა ეპილოგადაც გამოდგებოდა.მამის გზით სვლა გახლდათ მისი სუბიექტური თავისებურებაც და ცხოვრების ძირითადი მიზანიც.“ასე დაიწყო ჩემი ახალი ცხოვრება ახალ ქვეყანაში, რომელიც ორად გაიპო ჩემთვის. იქ, კი, შორეულ პერსპექტივაში მამა მიდიოდა, სულ, სულ პატარა წერტილად ჩანდა, ხან კაშკაშდებოდა, ხან კი ილეოდა და უკვალოდ იკარგებოდა.ილიას სახლის ანდერძით, მამისა და მამის სტუმრების გულში ჩარჩენილ გზნებით, დაკარგულ მეგობრების სულში ჩაკირულ რწმენით განვლე და გავასრულე ჩემი ცხოვრების ყამირი გზები. შემინდოს მოძმემ, ჩემმა ქვეყანამ და მომავალმა“ზემოთ ვთქვი რომ ბევრი ჩვენგანი მიბაძავს ცოცხალს ან უკვე განსვენებულს. ემოციის სათავეს, რამაც იგი პოლიტიკაში ჩააბა, ფოკუსს სულიერი წინააღმდეგობებისა სხვაგანაც დავძებნი!მესამე კლასში ქართულ ენასა და ლიტერატურას ქალბატონი ანნა ასწავლიდა. იგი არავის არასოდეს არ უწერდა ხუთიანს. ალბათ ფიქრობდა რომ ამ მაღალ შეფასებას არც ერთი მათგანი არ იმსახურებდა. მაგრამ სასწაული მაინც მომხდარა. ერთხელ ქალბატონმა ანნამ საშინაო დავალებად მოსწავლეებს თავისუფალი თემა „პირველი თოვლი“ მისცა. ორიოდ დღის შემდეგ ლიზიკოს მიერ დაწერილი თემა მასწავლებელს კლასისთვის ხმამაღლა წაუკითხავს და მრავალნაირად ჩასწორებულ ტექსტის ბოლოს ვეებერთელა მინუსით ვეება ხუთიანი ჩაუხატავს.თავისუფალი თემის შინაარსი–ავტორის ბავშვობისდროინდელი ბურანი, მას, ჯერ კიდევ 5 წლის ბავშვს ესიზმრა, თითქოს მათ ლამაზ სახლში იდგა და გაავებული შესცქეროდა თუ როგორ თრთოდნენ, იწვოდნენ და იკლაკნებოდნენ ალმოდებული წიგნები.და ჯერ კიდევ 5 წლისამ სულ სხვა გრძნობა შეიცნო, რომლის სახელიც გაცილებით გვიან გაიგო. წერდა: „უცნობებმა მამა სადღაც წაიყვანეს, სულის შემხუთველად ბნელ კარადაში ვიმალებოდი. ხელს უქმად შემორჩენოდა მუყაო, მას ვეღარავის მივცემდი, ბარათს აღარავინ ელოდებოდაო“როცა სიზმარი აუხდება, იგი პირველად არ მოინდომებს ადამიანის სახის დანახვას. ღრძოდ და ბოროტად არ უსურვებს მშვიდობის დილას. იმ დღეს პირველად აიტაცებს შურისძიება და ხარბად მოსწყურდება ფეხქვეს გათელვა იმათი, ვინც სიხარულს ჩააქრობს მათ ლამაზ სახლში.მაგრამ ეს ყველაფერი ჯერხანად მხოლოდ წინათგრძნობაა, ამ თითისტოლა გოგოსი, ვის მიერაც დაწერილ თავისუფალი თემის შინაარსმა, მისმა ბუდიდან ამოვარდნილ ბარტყივით თრთოლვამ თურმე ღიმილი მოჰგვარა მასწავლებელს–ქალბატონ ანნას.მოგვიანებით, როცა იგი იმდენი წლისა გახდება, რამდენისაც იქნებოდა ქალბატონი ანნა, მისი 12 წლის მოსწავლის თავისუფალ თემას კლასს ხმამაღლა რომ უკითხავდა, მან უკვე იცის თუ რას განიცდის ტუსაღი დილეგის ყრუ ერთეულში, როდესაც ზევით, შორს ამოჭრილ სარკმელში, ასე უღვთოდ ხელშეუწვდომში რიკულებს შორის სხვივი შეიპარება და უეცრად საკნის ნაცრისფერ ქვაზე აციალდება, ხოლო წუთიერი გასრიალება სხივისა სასოწარკვეთას ააფეთქებს მიტოვებულ საკირესავით გადამწვარ გულში.ღიმილი მოჰგვარა თურმე ქალბატონ ანნას თავისუფალი თემის შინაარსმა. რომ მისი მოსწავლე ბუდიდან ამოვარდნილ ბარტყივით თრთოდა, რადგან მას, 5 წლის ბავშვს ცუდი სიზმარი ესიზმრა, რადგან კარადა სულისშემხუთავად ბნელია. რომ კარადის იქით უსახო სახე წყვდიადზე უფრო საზარელია.მაგრამ მაინც, ის სევდიანი საღამო, ზემოდან კვლავ დაგვტიროდნენ პაწაწინები, ერთი პატარა ღნაოდა კედლის იქეთაც. ტიროდა და ღმუოდა ქარბუქი გარეთ. ქარბუქი (თეთრი აფთარი) ეს ციმბირული ეპითეტია! ბორგავდა ბებერი „ცუდიცუნი“, მოუსვენრობდა, შფოთავდა, კედლებს აწყდებოდა. ხრჩოლავდა პაპიროსი მისი პირველი ხელფასით ნაყიდ, ერთ კიდეზე მგელწამოწოლილ თეთრი მარმარილოს საფერფლეში. და იმ კაეშნიან საღამოს, დროთაგან მოყრილი შორს გაცილებულიყო წლოვანებას, რა ხნისაც ქალბატონი ანნა იქნებოდა, მისი თორმეტი წლის მოსწავლის თავისუფალ თემას კლასს ხმამაღლა რომ უკითხავდა.არა! არ ქცეულა შუქურად მისთვის ის ხუთიანი, მაგრამ იქ, შორეულში, ყოფნა–არყოფნის მიჯნასთან მისული, არა სხვა ვინმეს, არამედ მისი საყვარელი მასწავლებლის სიახლოვეს ნატრობდა. და სადღაც გულის სიღრმეში, სულ მიკარგულში, ბუნდოვანად უკრთოდა ოცნება, რომ ხელს ჩაჰკიდებდნენ ერთმანეთს და წავიდოდნენ ის და მისი მასწავლებელი. სად? თავადაც არ იცოდა სად! ალბათ უმშვენიერეს მხარეს, სადაც სინათლეც სხვაგვარია, სრულიად ჩუმად, ბუნდოვანად, უანგარიშოდ იგი ამ დღესასწაულს ელოდებოდა.ვინ იცის, კიდეც ნანობდა რომ ჯერ ისევ პატარა გოგო ჩაება პოლიტიკაში და იმ დროს, როცა რომანტიკოსი უნდა ყოფილიყო, საშინელ რეალიზმს შეეჩეხა. იქნებ არ მოელოდა წუთისოფლისაგან იმას, რაც მას საწუთრომ აგემა. არა! ოცნების სინამდვილესთან დაახლოვება მას არ უცდია. მისი გონება რომენტიკული იდეალების თუ ეფემერული სახეებისაგან შორს მდგომი გონება გახლდათ. წლები წარილტვნენ და ვიცი, უკვე მოხუცი, სამშობლოს წინაშე თავისი ქალური მოვალეობის შეუსრულებლობის, უშვილძიროდ დარჩენის საშინელ განცდასაც მკოეცვა. ხოლო გრძნობას, რომ მთელი ქვეყნიერების ასამოძრავებლად სული კვლავაც ერჩოდა, მისი არსება არც ერთი წუთით არ დაუტოვებია. მართალია, მასებთან იგი ვეღარ მივიდოდა, თუმცა ვიყავით ჩვენ, მისი ახალგაზრდა მეგობრები, ამ თითქმის საზოგადოების მიღმა დარჩენილ მეამბოხესთან ალბათ ჩვენი ჭაბუკი გონების უკმარისობასაც რომ მივყავდით,–მენიშნა, როცა გვესაუბრებოდა, თითქოს საკუთარი პასივისა და აქტივის ანგარიშს აწარმოებდა. ახლა, ეს ჩვენი, თითქმის მის განკარგულებაში მყოფი იდეით დაურაზმავი გონება, ერთადერთი კაპიტალივით დარჩენოდა და ყოველ ღონეს ხმარობდა, ეს სიმდიდრე რაც შეიძლება მარჯვედ მოეტრიალებინა.ახლა მიახლოვებული იქნებოდა გია ჭანტურია ასაკს, რამდენისაც გახლდათ ქალბატონი ელისაბედი მაშინ, როცა ჯერ კიდევ შეღერებულმა, ათიოდ წლის გიამ, (ისინი ერთ სადარბაზოში ცხოვრობდნენ) ტელევიზიით ნახა რუსული ფილმი, რომელიც ბოლშევიკებისა და ესერების ბრძოლას ასახავს. დასრულდა რა ჩვენება ჩაირბინა თავის უფროსს მეგობართან და ჰკითხა: „тетя лизико! тетя лизико! вы болшевик или ессер?!“ ორიოდ წლის შემდეგ კი, ერთ–ერთ სასკოლო წერისას სავალდებულო, მითითებულ თემის სანაცვლოდ იგი „დამოუკიდებელ საქართველოს კონსტიტუციას“ დაწერს და ეს მისი პირველი დეკლარაცია იქნება უფროს მეგობრის ცხოვრების გამეორების, მის მიერ განუხორციელებლის და მიუწვდომლის განხორციელების და წვდომის, მისი გზით სვლის, მისებურ არსებობის ძირითად მიზნად დასახვის დეკლარაცია.აკი მერამდენედ ვამბობ! ბევრი მიბაძავს ცოცხალს ან უკვე ნეტარხსენებულს თუმცა არასოდეს არ მთავრდება ეს კარგად, არასოდეს!მე ახლაც არ ვიცი, რაა სოციალდემოკრატია?! ადამიანის ბედნიერების, აზროვნების და მოქმედების ჰარმონიის გარანტია თუ მოვლენა, რომელმაც ქალბატონ ლიზიკოსაებრ ცხოვრების გჰზის დასაწყისში იმედი ბევრს გაუცრუა და სინამდვილის ტრაგიკულ შეცნობის ჟამი გაუნაადრევა. არ ვიცი. მაგრამ ის კი ნამდვილად ვიცი, რომ ვმეგობრობდი ადამიანთან, რომლისგანაც ძლიერი, მგზნებარე შეურიგენლობის უნარი გადმომეცა. მისგან ვისწავლე თავშეკავებულ პასუხის ძალა. მასთან ურთიერთობა ჩემი სიყრმის ილუზიემი უგვან ფიქრთაგან განსაწმენდელი საყდარი იყო, საიდანაც გამოსულს უკეთილშობილესი მიზნები მამოძრავებდა.არის ერთი ეპიზოდი მისი ცხოვრებიდან, რომელიც მას არამხოლოდ წიგნიერ და ყოველმხრივ განათლებულ ადამიანად საჩინოჰყოფს, არამედ მოგვითხრობს, რომ ჰქონდა ამ ქალს რაღაცნაირი შინაგანი რეგულატორი (იმპერატივი)–დიახ! უცილობელი ზნეობრივი ბრძანება რომელიც გონებას მუდამ თან ახლავს, და ამ დეტალით მისი მონოლითური ბუნება ვლინდებოდა.მწერალთა კავშირში ერთი ორომტრიალი იდგა. ცნობილმა კინორეჟისორმა ახალგაზრდა სტუდენტ გოგონას, დენეზა ზუმბაძის თხზულება კინოსცენარად გადააკეთა და ფილმი გადაიღო. თავიც სცენარის ავტორად გამოაცხადა. ნაწერი ერთიანად შეეცვალა, თითქმის დაესახიჩრებინა. სტუდენტი გოგონა კინორეჟისორის ოპონენტი გახლდათ, თავს იცავდა. მაჩაბლის ქუჩაზე შეკრებილიყო მთელი თბილისის ელიტა და ყველა იმ გოგოს ებრძოდა. მათ შორის – ელისაბედიც. გამოსასვლელი სიტყვაც მზად ჰქონდა მაგრამ არ იცოდა ვის უპირისპირდებოდა. შესვენებაზე ერთ ნაცნობს სთხოვა შორიდან ეჩვენებინა მისთვის იგი, ვისაც ახლა მოთხრას უპირებდა. ხოლო როცა დაანახვა ნაცნობმა პატარა გოგონა, პირველ ყოვლისა, რაც მოახერხა, საკუთარ თავს უბრძანა:–„ლიზიკო შესდექ!“მოხსენება რაღა თქმა უნდა აღარ წაიკითხა, ნაწერი შინ გაუგზავნა და საქმეც ამით მოათავა.ის სტუდენტი გოგონა კრიტიკულ წერილში ამოკითხულმა ერთმა ფრაზამ ისე შეაკივლა–თავიდან თმისსამაგრი ჩამოუვარდა: „მე ამ ქალის ნააზრევში ფრანჩისკო ასიზელის ჩიფჩიფი მესმის!“ოლიზიკომ შენიშნა ის,– რაც ვერ დაინახა ოპონენტთა მთელმა ლაშქარმა.ფრაზა საკმარისი აღმოჩნდა რომ ეს უცნობი მოხუცი მისთვის სიყვარულის და პატივისცემის ობიექტად ქცეულიყო.მას შემდეგ დენეზამ თუკი რამ გამოაქვეყნა, პირველ, სასიგნალო ეგზემპლიარს სწორედ ლიზა ბაბოს უგზავნიდა. გარდაცვალებამდე რამდენიმე დრით ადრე დენეზას ტელეფონის ნომერი ამაკრეფინა, ჩემი თანდასწრებით ესაუბრა და სთხოვა – სტუმრებოდა. არა! მასთან გასაუბრების სურვილი რწმენასთან დაზავებას როდი ნიშნავდა. იმ დღეებში „სტუდენტმა გოგონამ“ სტუმრობა ვერ მოახერხა, მე შევუარე და სასიკვდილო წუთს შევესწარი. გმინავდა ლიზა ბაბო. მხარზე ხელი შევახე. შემომხედა, თითქოს სიკვდილშიც ლოგიკას ეძებდა. კვლავ გმინვას მინებდა. სიცოცხლემ უკან დაიხია!გასვენებაში მე და დენეზა ზუმბაძე ერთად წავედით. წიგნი „არეოპაგიტული ძიებანი“ “სტუდენტმა გოგონამ“ მის ოჯახს უსახსოვრა. ლიზა ბაბოს სასახლეს ფერხთით მარცხენა ხელით დაეყრდნო და დაიჩოქა, შუბლი კუბოს ფიცარს შეახო. მედიტაციურმა გარინდებამ წუთზე მეტხანს გასტანა. მერე ბროწეულის ყვავილის თაიგულს, ფერხთით რომ დაუწყო, ერთი კოკორი ასწყვიტა, იქვე ოთახში განაპირდა, ცოტა ხანში ის ყვავილიც სასახლეში ჩააბრუნა. ფილოსოფოსი ფილოსოფოსს გამოეთხოვა!ეს იყო გამოსალმების უჩვეულო სცენა, რომლის მსგავსიც არსად მინახავს.ვიდრე გავასვენებდით რამდენიმე წუთით ადრე ოთახში გია ჭანტურია შემოვიდა..მიცვალებული უკანასკნელ გზაზე მას არ გაუცილებია–არ ეცალა! იგი ახლა პარტიაზე ფიქრობდა და გამოსვლებისთვის ემზადებოდა. უკანასკნელი ადამიანური ვალი მოიხადა, ყველას დაგვემშვიდობა და წავიდა...მის კუბოსთან მდგარი ვსჯიდი, ფიქრის საცეცი იმ ამბივალენტურ გზაჯვარედინს ეხაფაციცებოდა, სადაც რაღაც დიდმნიშვნელოვანი დამთავრებულიყო და ემზადებნოდა ახალი მოვლენის კუთვნილება გამხდარიყო.ვიდექ კუბოსთან და მახსენდებოდა ერთი ლირიკული გადახვევა თამაზ ტყემალაძის წერილიდან თავის მასწავლებელ გრიგოლ კიკნაძეზე: „მივხვდი თუ რა ცოტა ხნით მოსულიყო მოძღვარი ჩვენთან“.ჭეშმარიტად, მოძღვარი ცოტა ხნით მოდის!ამ რამდენიმე ხნის წინ, ადრიან საღამოს, ვიდრე ამ ნარკვევს დავწერდი, ისე როგორც 15 წლის უკან, კვლავ მივედი მის ფანჯარასთან. ერთხანს გავირინდე, მოგონებით გული ვიჯერე, თითქოს კალმის დასველებამდე ლოცვა–კურთხევა ვთხოვე სანახებს, რომელთაც ჩემი ქოჩორბიჭობის მნიშვნელოვანი მონაკვეთი დავუკავშირე, ხოლო როდესაც წამოსვლას ვაპირებდი, მომესმა ყრუდ და შორიდან ლიტონად წყენანაზავი ხმა: „სადა ხარ, საძაგელო!“სენეკა მოგვითხრობს: „ყოველთვის, როცა ჰერაკლიტე სახლიდან გამოვიდოდა და თავის გარშემო ხედავდა უამრავ გაჭირვებულ და ბეჩავ ხალხს, იგი სიბრალულისაგან ტიროდა...დემოკრიტე კი პირიქით–იღიმებოდაო“და შენც! ჰერაკლიტეს ცრემლის წვეთით ღაწვშემკობილო ჩვენო მოხუცო დობილო, აბდერელი ფილოსოფოსი გიღიმის!

ბედშავი ელდარ კერძევაძის გახსენება

ბედშავი

აღარავის მოსვლია აზრად მათი სახელების უკვდავყოფა, რადგან განსაცდელის ჟამს, დაზაფრულ დღეებში გმირებსაც ეჩვევა ხალხი, გმირობა იშვიათი და უჩვეულო მოვლენა აღარ არის, არსებობენ ისინი როგორც აუცილებლობა, როგორც პური. რილკე 80 იან წლებში კიდევ ერთი თაობა იყო სრულასაკოვანი, მონაშენი ქვეყნის სალიტერატურო ცხოვრებაში ღირსსაცნობ როლით. წერა-კითხვის მოყვარულთ ზიარი ჰქონდათ თანაგვარი ბედიც. არავინ იყო მათზე ბეჩავი, გულისამაჩვილებელი, მისანდობელი, პირდაპირი. ქართულ მწერლობის ტაძარში თუ კელაპტრებად ვერა, ზორბა სანთლებად ხომ ენთნენ. წავიდნენ წუთისოფლიდან და ყველამ მიივიწყა, ვხედავ მათი კვალიც იშლება. ქოჩორბიჭობის დროს იმ ხალხის ნააზრევს უზადოდ ვრაცხდი ხოლო პატიოსნებას შეურყევლად. თითოეული მათგანის სულდგმის ბოლო თხუთმეტწლეულს თვალი ვადევნე. ხსოვნა და მოგონებები უმცროს მეგობარს, მცოდნეს - რას ფიქრობდნენ, როგორ სწამდათ, რის მიხედვით ეცვლებოდათ შეხედულებანი, ბოლოს და ბოლოს მათი ინტელექტუალური ვაჟკაცობა ამ თაყვანისცემას მავალდებულებს. ჩემ ამფსონების ავტობიოგრაფიაში მრავალი მშვენიერი ეპიზოდია. საუცხოო მონოლოგებმა, დაუვიწყარმა ფრაზებმა, განუმეორებელმა უიშვიათესმა ამბებმა დე მომავალ ანთოლოგიებში იცოცხლონ. 80 იან წლებში, ფერისცვალების გულდასაწყვეტ და გასატირებელ დროში მწერლების კიდევ ერთმა თაობამ მიაღწია სრულასაკოვნებას. ყოველმა საკუთარი გზა იპოვნა სანავარდოში, განკერძოებით ილოცა, მაგრამ ამას უნდა დაემატოს რომ ერთი მათგანი, ყველაზე გახმაურებული მრევლს წანწალითაც ამახსოვრდება. მისი ყოველდღიურობა არაჩვეულებრივ მოვლენებითა და თავგადასავლებით მდიდარი საზეპირო სამახსოვროდ ივარგისებს მათთვის ვისაც მწერლობაში ყოფნა მოუხდება. ვიწყებ წერას იმ ერთზე, გულჩათხრობილზე, მგრძნობიარესა და სათუთზე. აი ჩდება იგი ჩემი სენაკის უშფოთველ სივრცეში და განუსაზღვრელ სიხარულს მანიჭებს. მშობლიური კაცი ვისთანაც სათუთი გრძნობები შევძერწეთ. ელდარ კერძევაძე დაიბადა თიანეთში 1942 წლის 7 იანვარს. წლის ნაჭდევი - ბედაური; თვისა - თხის რქა; ნატვიფართა შეთავსებით - პასუხისმგებლობით სავსე ოჩანი, განუმეორებელი და ერთადერთი, პრობლემები ექნება. ანტროპოსოფიული სამშვინველი ასეთია: ოდეს სულის სიღრმეებში ვარ, სიყვარულის სფეროებიდან თავკერძობათა სიცარიელე აღივსება სამშვინველის წიაღში სამყაროს სიტყვის ცეცხლოვან ძალით. მოყვარულ ნათესავებით გარემოცული არასოდეს ყოფილა, ახოვნებით არ გამორჩეულა. ფერმკრთალი და ანემიური? პირიქით, ძლიერი, ჯანმრთელი, მოძრავი და მოუსვენარი გახლდათ თუმცა 49 წელი იცოცხლა. 1955 წლიდან თბილისელია. სოფელი საყარაულო სიონის წყალსაცავმა დაფარა. ფესვებთან დამაკავშირებელი ჭიპლარი გადაიჭრა. დაამთავრა რკინიგზის №3 საშუალო სკოლა. მათემატიკოსის შვილმა სწავლა პედაგოგიურ ინსტიტუტში ფიზიკა_მათემატიკის ფაკულტეტზე განაგრძო. პოეზიისთვის გაჩენილი ერთხელ თურმე ინსტიტუტში ფრაკით მივიდა. პუშკინი! კუშკინი გაცოცხლდაო_ხელში აუყვანიათ თანაკურსელებს. კერძევაძის მომავალი მწერლობა იყო და საბუთები უნივერსიტეტში ფილოლოგიურ ფაკულტეტზე გადაიტანა. 1974 წელს მწერალთა კავშირში გაწევრიანდა. რეკომენდაციები მისცეს:გ.გეგეჩკორმა; ო.ჭილაძემ; ტ.ჭანტურიამ; გ.ძნელაძემ; ი. აზდვაცტუროვმა (ქარელიშვილმა). პარტიულობა –არა. სამეცნიერო ხარისხი _ არა. პრემია _ არა. უცხოეთში ნამყოფობა _ არა. 9 კრებული გამოსცა. არასოდეს უფიქრია მისი წიგნი პოლიგრაფიულად იშვიათი ყოფილიყო, ან სურათიანი დაებეჭდოს. ამისთვის თავს არ იწუხებდა. ალბათ არავის ჰქონია ისეთი ბრიყვული `კარმა~ ელდარის რომ აწვალებდა. მას თითქოს ენება უხეში კაცის რეპუტაცია მოეგო. ბევრი ვერაა იმგვარი, რომლის შესახებ იმდენი განსხვავებული და საწინააღმდეგო აზრი გამოთქმულიყო, რამდენიც მასზეა ნალაპარაკები. გალანტურობა უფლისგან არ მიენიჭა, ცერცეტობა ეოხრა თუმცა მის არისტოკრატობას ბევრი სტრიქონი გვიდასტურებს. ელდარის პოეზია ტანმაღალ ინტელექტის შედეგია: „ძმაო სიმართლევ, ასე სანამ უნდა იარო,- ამდენი ხალხი სანამ უნდა აღიზიანო... ხედავ, სიცრუე როგორ ლაღობს, როგორ ბრჭყვიალებს, შენზე ლამაზი, შენზე კოხტა შენზე ჭკვიანი“... მოიწიეთ სასარგებლო ნაყოფი:
„უსიყვარულოდ შეუღლებულებს ხშირად უჩდებათ უნიჭო შვილი“.
გულისცემას გიხშირებს ბწკარედები:
„მარტი არის, მაგრამ რა მემარტება, სისხლს მწოვს ისევ მარტოობის ობობა, ვბერდები და სიბრძნე არ მემატება სიჭაბუკეც აღარ მემშვიდობება“. ეს მოაზროვნე, მისტიკურ ფიქრზე შეყვარებული კაცი ჭკვიანიც იყო და გამბასრავიც საკმაოდ მახვილ, სატირულ ნიჭიერებით. ვიცნობდი დაღვრემილ, დაფიქრებულ ადამიანს, უბრალოს, თითქიოს ჩიტირეკიასაც, სულის სიღრმეში კი საოცრად ჭირვეულს. პატიოსნად ცხოვრობდა, ერთი შეხედვით თხემით ტერფამდე მოქალაქე, ნებადაურთველ ადგილზე ქუჩას რომ არ გადაივლიდა. მსოფლშეგრძნებით პესიმისტი. აღტაცებული არ მინახავს. მომავალზე გულგატეხილს წარსულზე ფიქრი უფრო უყვარდა. მკითხველი კი არც წარსულისკენ წაუყვანია და არც მომავლისკენ. მისი შემოქმედების თემა მხოლოდ თანამედროვეობაა. ახალგაზრდობა კი არა - ახვარგაზრდობა. ამხანაგები? - ნურას უკაცრავად - ამხანაგლები! დაძრწოდა ღამის თბილისში და მეც ქუჩებს მატკეპნინებდა ახირებით-ვინმე გაგვეღვიძებინა. უგზო უკვლო სიარული თანდათან მიზანდასახულ ძიებას ემსგავსებოდა თუმცა არავითარი გეზი არ გაგვაჩნდა მაშინ როცა კაცი სიამოვნებით დასახავდა თუნდაც მიუღწეველ ოცნებას. არ მახსენდება ღამის თევათა შეწყვეტა წუთით მაინც მენატროს, მე ხომ თავს ტკბილ მოგონებებს ვუმზადებდი. მისი ბოჰემანარევი ბიოგრაფია, მისი ყოფიერება ამგვარ ამბებით შეზავებული: კეკელიძის ქუჩაზე ერთ ცნობიკლ სახლის წინ გიგლა სარიშვილს მანქანა შეაჩერებინა. მარჯვენა მხარზე ტელევიზიის წითელი ფერის წიგნაკი ჩამოიკაკუნა-ჩინოსანი ვარ-ო. ვასილ პავლეს ძე-ს დაცვის უფროსი ავტომობილს მიუახლოვდა. მაიორი (ესა და ეს) თავი გააცნო. -როგორაა ტახი? -ვინ ტახი? ვის გულისხმობთ მატონო?! -მიმიხედეთ ტახს! ყმაწვილი მწერლები კონსტანტინე გამსახურდიას ეწვივნენ. გიგლა სარიშვილი ძველი ბერძნული ტრადიციით ფეხზე ემთხვია, ელდარი დიდოსტატის მკლავზე. ცოტა ხანში კერძევაძე თამარის მეტს ვეღარავის ამჩნევდა, ყველა დაივიწყა, ათას რამეს უამბობდა, კითხვას კითხვაზე უსვამდა, მისი კუდაწარა იყო. მამა შვილს გამოქომაგებია და სტუმრისთვის შეუნიშნავს: ყმაწვილო! ნუ ეარშიყები შენ თამარს! წლების მერე, როცა მამა-შვილის საფლავები ერთმანეთს დაუმეზობლდება, ეს ჯამბაზი და ექსცენტრიკოსი, პოეზიის საუკვეთესო წარმომადგენლად გვევლინება. სურათოვან ენით, მხატვრულ ტაქტით ნაწერ ღრმად განსაცდელ სტრიქონებს შექმნის, პოეტის ნიჭზე რომ მეტყველებენ.
„...გვესაუბრა... გაგვამხნევა -წერეთ; ჩაფიქრდა და უცებ მოიწყინა... გააბოლა... აგრე ბრძანა მერე -შვილო თამარ, მოიტანე ღვინო... ვბრუნდებოდით ჩრდილით ფენილ გზაზე ღვინითა და სიხარულით მთვრალნი, და კოლხური კოშკის გალავანზე გუშაგივით იდგა თეთრი მთვარე...“
გადასულ შუაღამისას ტაქსით გლდანისკენ მივქროდით. ვინ უნდა გაგვეღვიძებინა, ვინ იყო მორიგი მსხვერპლი-კოტე მელაშვილი?-არ მახსენდება. უკან ვისხედით. მძღოლის გვერდზე უცხო მგზავრი იჯდა-ბაქია, იქნებ თვალთმაქციც. ქლესობდა, ფახიფუხობდა, გული გააწყალა! ელდარიმ მარცხენა ფეხი საზურგის აყოლებით ააცურა და მხარზე ხელივით გადახვია. შემოგვიბრუნდა ტრაბუცა, მუშტი შეკრა მაგრამ კერძევაძემ ბრაუნინგი დაუმიზნა. წახდა გაქნილი, დაიფუშა, მანქანიდან ისე ჩავიდა-ხმა არ გაუღია. დაძრწოდა ღამის თბილისში და მეც ქუჩებს მატკეპნინებდა. ჟინს ვინმეს შეძვრისა და გაღვიძებისა განზრახვაც ახლდა-თავი დაგვეღწია მარტოობისათვის. დე შევძულებოდით!-ათვალწუნების არ გვეშინოდა. უნიღბონი ვიყავით და სახიფათო რა იყო. ნაცნობ-მეგობრებს ვცდიდით. თუკი არ შევჯავრდებოდით - „ღვიღვა“ იქნებოდა. „ღვიღვას“ მტერი გვძულდა და „ღვიღვას“ დოსტებტან ვტოლ-ამხანაგობდით. კერძევაძეს გაცვეთილი ჭეშმარიტებები არაფრად უღირდა. პრობლემათა წამოჭრის უბადლო ოსტატი გახლდათ და ასეთ დროს ტონი რბილი ირონიით ევსებოდა: -რატომ არ უნდა ჰკითხო ქალს რამდენი წლისაა?! - სისულელეა! სამზარეულოში მოფუსფუსე მასპინძელს სიმართლემ გული გაუკენწლა. ხალხი გავაღვიძეთ, მაგიდას მივუსხედით, დიასახლისი ჩაის გვიმზადებს, უფრო სწორედ ვალს იხდის და ერთი სული აქვს როდის გავეცლებით, კარს გავიხურავთ. საწურზე მდურარედასხმულ ჩაის არომატი სხვაა, ჩვენ მისი მომზადების ბევრი წესი ვიცით. ქალბატონს ფერის დაყენება ეზარებოდა, ესეც ფანჯარასთან მივიდა, განათებულ ქალაქს გახედა და ჩატეტკილ ტუჩებით რიტორიკული კითხვა დასვა: დაიღალა სიცოცხლე დედამიწაზე? მეგობრის მეუღლემ შეფერადებული და დამტკბარი სითხე მოგვართვა ხოდა ამანაც ტყვიასებრ, დაუნანებლად, სწორედ ისე, როცა შეგნებული გაქვს რას და რატომ აკეთებ - პირი გაიპარსე! - ო. ელდარის პოეზიისათვის უცხოა ზიზილ-პიპილი. ძლიერი სულის კაცი ჭეშმარიტებას თვალს უსწორებდა და შემაძრწუნებლად უახლოვდებოდა: „როგორი იქნებოდა რას დასწერდა როგორ იცხოვრებდა პუშკინი,- თავად რომ მოეკლა დანტესი?!“
ფერმწერულად ელვარე ხატია:
„როდესაც ბავშვი დაიბადება, ქვეყნად გაცნდება მისი საფლავიც და საფლავისკენ დინჯად და ნელა მიჰყავს სხეული როგორც საკლავი...“
ან კიდევ:
„წარსულს-სარკეს გადაორთქლილს, როს შევახებთ შუბლს მხურვალეს- ორთქლი ქრება, ქრება ორთქლი და ცრემლებად მოწანწკარებს...“
დალოცვილია წუთი, როცა პოეტი გაირინდება, ეძებს შეგრძნებას და საკუთარ ვალს აღასრულებს. ფურცელაძის ქუცა ამოვიარეთ, შეჩერდა, ბესო ჟღენტი რომ ცხოვრობდა იმ სადარბაზოს გახედა... ახსოვს ამ საფეხურებს ნატო ვაჩნაძის ნაფეხურები... შემდგომშიც ბევრჯერ ვყოფილვარ მონათესავე გატრუნვების მოწმე. განწყობა წვდომისა თუ შეთვისებისა ხანდახან შარჟდებოდა. გალაქტიონს „გადახტიონს“ ეძახდა. მარჯანისვილის №4-ში მდებარე სადარბაზოში იმ კიბის შესათვალიერებლად რამდენჯერ შევსულვართ, წლების წინ პოეტის ტერფი რომ ეხებოდა. კიბე მარჯვნივ მკვეთრად უხვევს, საფეხური ვიწროვდება. -აქ უჭირდათ მისი აყვანა! -?! -მძლავრი იყო ტანად და ამიტომ! ეს უკვე აღარაა ზეშთაგონებულ მდგომარეობის ხანი. ელდარი პოეტურ ყიალის რომელიღაც ჯურს გვთავაზობდა, მასთან ერთად დასრულებულ ორიგინალურ სახეობას შემოქმედის არსებობისა, ყოფნას გამორჩევით გვარისა, ვეღარავინ რომ ვერ წარმოიდგენს. სულიერ საზრდოს უხვად იძლეოდა. კერძევაძესთან გატარებული ყველა წუთი ინტელექტუალური ვარჯიში იყო. სულ გონებაფხიზლობდა და ახალ-ახალ უცნაურობებს იგონებდა: -შეგიძლია გარითმო მიქელანჯელო? დისონანსია, გურული სიტყვაა, შენც ხომ გურული ხარ, გამოიცანი! ვერ გამოვიცანი. -მოქანჯალებული! წამოდი, ტარიელ ჭანტურიას ვაჩუქოთ, გეფიცები სუფრას გაგვიშლის! ზოგჯერ მეგობრების მიმართაც დაუნდობელი, თითქმის ულმობელი! ლენინის მოედანზე მეტროსთან გივი ჭიჭინაძე იდგა. მისალმებისთანავე გული ატკინა - საბავშვო სიგარეტი გექნება და მოგვაწევინეო. ეწყინა გივის, ზურგი შეგვაქცია. რამდენიმე დღის მერე, რუსთაველზე, პირველი სკოლის წინ კვლავ შევხვდით ჭიჭინაძეს. ჩვენ მოედნისკენ მივდიოდით გივი-საპირისპიროდ. გაბუტულებმა ერთმანეთს თვალი აარიდეს, მე სადღაც შუაში დავრჩი მაგრამ უეცრად გივი შემობრუნდა: ელდარი!-ო ესეც შეტრიალდა -გივი! ო და გადაეხვივნენ. აგვისტოს მზეში, რუსთველის გამზირზე, მხარი-მხარ მდგომი ორი პოეტის ქანდაკების წინ (ხომ ცნობილია მათ შორისაც იყო ინადი) ელდარ და გივი ერთმანეთს ეფერებოდნენ. თანხმობა იყო საჭირო და ერთურთისათვის პირი არ უნდა მიექციათ. თუმცა გველოდა საშიშროება დაშლისა და გათითოკაცებისა მაგრამ ეს მოგვიანებით მოხდა. მწერალი ადამიანების შეხედულებების, კასტურ ცრურწმენების რევიზორია. კიროვის სახელობის ბაღში კერძევაძემ პენსიონერების თავშესაყარი კლუბი აღმოაჩინა, მიაკვლია და შეეჩვია. მერე რაა რომ მათ ოფიციალურ დოგმატს `საწევრო, ყოველთვიურად მანეთი~ არ სწყალობდა. პენსიონერებმა ვერ გაიშინაურეს, დომინოს თამაშს უკრძალავდნენ, - იგი მაინც თამაშობდა. სამაგიეროდ ადამიაურ ვნებათა მეთვალყურე და თავგადასავალების დაუცხრომელი მაძიებელი მათთან ერთად, იმ მოხუცებთან ერთად გარდაცვლილ პენსიონერის პანაშვიდზე წავიდა. იმ დღეებში ძმამ მონაცრისფრო კოსტუმი აჩუქა. ცოტათი გაცრეცილი მაგრამ რა უშავდა. მით შეიმოსა ადამიანი, რომელსაც საკუთარი პოეტური მოწოდებისა სწამდა, მოქალაქეობრივად მართალი იყო. მოვლენის მეთვალყურეს და ანალიტიკოსს, კოსტუმი რომ მოირგო და საშუალოდ გამოიყურებოდა, თავდაჭერილ პოზით მხატვრის მისია უნდა შეესრულებინა, პირადად უნდა განეცადა. ამ თვალსაზრისითY შეიძლება ერთადერთიც ყოფილიყო, ხოდა განიცადა, უცნობის სამძიმარზე უცხო საზოგადოებასთან ერთად წასულმა უდაო დებულება არმოაჩინა, სიბრძნე გამოზიდა, სევდა შეთხზა - ყველა საკუთარ პანაშვიდზე იყო მისულიო!
კერძევაძე სიტყვის არტახში იშვიათ შეგრძნებებს კრავდა:
„როგორც ქარქაშიდან ამოღებული ხმალი,- ნაპირზე იწვა შიშველი ქალი. ფარად ცოლ-შვილი ჩემი ვიფარე, დამარცხებული გამოვიპარე, მზე ჩადიოდა... ზღვა იყო წყნარი...“
ელდარი მტკივნეულ, შეულამაზებელ, შიშველ სიმართლეს რითმავდა:
„ის ვინც მიქებდა სიჩაუქეს, პირში მთქმელობას, კაი ბიჭობას, გულწრფელობას და ქართველობას,- როცა სიმართლე ვუთხარი მასაც, ნაწყენმა მითხრა: სიმართლის თქმასო ნუ გაიხდი ძმაო ხელობად“. ჩემი მეგობარი ალალი კაცის უსაზღვრო მწუხარებას პოეტის საკადრისად გამოხატავდა:
„-პურმარილი დაგვიძველდა მხვდება ძველი ნაცნობი, ვინც ცხოვრება გაიგრძელა ციგნობით და ბაცნობით. გზას მივყვები ჩემთვის წყნარად გზა გულს არ ეახლება. უსაშველო მე მჭირს თვარა,- მაგას რა ენაღვლება.“
ავთო ვარაზის ნახატებით შეფერადებული განწყობა. არ თუ ვერ არიარებული სოციუმი. ხელმოცარულ რეჟისორის ჟანი (ჟაკოია) მიქაძის ბინა პეროვის ქუჩაზე შესაბამისი ანტურაჟით. სარეცელი, რომელსაც სკოლიდან დაბრუნებისთანავე ყოველ ჯერზე ყნოსავდა ჭაბუკა (მასპინძლის ერთადერთი ვაჟიშვილი) და სუნზე იგებდა - მის ლოგინზე ვინ გამოიძინა: თენგიზ არჩვაძემ, გიზო სიხარულიძემ, ელდარ კერძევაძემ, ჯემალ ანჯაფარიძემ თუ ნოდარ შანიძემ. ფსკერის არისტოკრატიაც, სხვადასხვა ნაცნობ-უცნობი. ჯიბეცარიელობის დროს ანთებული ბუხარიც განცხრომა იყო სოცციალურ კონტრასტის ამ სფეროში. ბუხრის სამკაული, ვეება ტილოზე გამოსახული, უკანა ფეხებზე დგომელა ცხვრის ტყავმოსხმული მგელი, ყბაზე ხელწაფარებით ასულელებს ზორბა ვერძს და ზეზეური ყოჩი ცდუნებულია. ის ყველაფერი თითქოს მანამდე სადღაც მენახა, უზარმაზარი ძველი ოთახი, დამტვერილი ავეჯი, საბრძოლო ვაზნების კოლექცია. კიროვის ბართან მთვრალებმა რაღაც დავაშავეთ მაგრამ სუფრასთან ხომ მეგობარი დავტოვეთ. დარეკა ბატონმა მუშნი ზარანდიამ და გამოსაფხიზლებლიდან გაგვათავისუფლეს. რომ დავინახოთ გვჭირდება თვალი, ხილვის ობიექტი და კიდევ სინათლე მაგრამ არმაზის მოსანახულებლად პოეტისთვის შემოდგომაც აუცილებელი ყოფილა. გაზაფხულზე უთხარი - მცხეთას ხომ არ ვესტუმროთ მეთქი და ექსკურსია შემოდგომისთვის გადამივადა-არმაზი შემოდგომაზეო! ოქტომბერიც დადგა. თავად მოაგონდა, შემახსენა და გავეშურეთ. „ჰორაციუსი აკადემიის ჭალათა წიაღსი ეძებდა ჭეშმარიტებასო“ რა ემართებათ ჩვენს ახალგაზრდებს, ამ ადგილებს ქვა ვით მიაგორეს?! წარსულს კაცნი ინტელექტით ვაცოცხლებთ. მცხეთაში წასვლამდე ლიტერატურა გადავიკითხე, ასე ვთქვათ მოვემზადე. ვექსკურსიამძღოლობდი, არამეული წერა-კითხვა მაშინ უკვე ვიცოდი, პრეისტორიულ ამბებზე ვლაპარაკობდი, შეისრულ და ბანურსახურავიან სარკოფაგთა ბინადარნი ვეღარ მიუდგომლობდნენ. ჰორიზონტმა თვალი დაასვენა, ვნახეთ ლამაზი პეიზაჟი, არმაზხევისკენ დაშვებული გორაკები, შემიოდგომის სიგრილე. ცის ქვეშ ვიდექით ორი უმწეო ადამიანი. მუხლს გვიმაგრებდა რწმენა მაგრამ მას სხვა სახელი ერქვა. ეს იყო გულდაჯერება მეგობრების სახელების წარმოთქმისა, ლოცვის ძალას რომ იძენდა და ჩვენთან ერთად ცხოველმყოფლობდა. ვიდექით მაღლობზე არმაზ ციხესთან, უსაზრვრო სივრცეთა დუმილს ვისმენდით, ჩვენც ვდუმდით, ვფიქრობდით, აქეთ-იქეთ ვიცქირებოდით და წარსულს ჩვენ-ჩვენებურად განვიცდიდით სანახების ორი მბრძანებელი კი არა, ორი მხატვარი. იმ დღეს დაიბადა ჩემი გამოუქვეყნებელი პოემა „ელიოზ“, მისმა გულმა კი სულ სხვა სურათი შეინახა და დედაქალაქში ჩემგან განსხვავებული ემოცია ჩამოიტანა. ყური მიუგდეთ:
„ცაზე ტრიალებს მიმინოსავით მცირე ღრუბელი ვუცქერი მშვიდად... ვდგავარ მინდორში ვით მშვილდოსანი, მაგრამ ვაი, რომ არა მაქვს მშვილდი. მსურდა ამოსვლა ნაწნავთა კიბით, მსურდა მენახეთ შენ და უფალი... მაგრამ სხვა დროა- არ მშვილდობს მშვილდი და არც მიმინოს არ ჰგავს ღრუბელი.“
არის ლექსში სიღრმე და ოცნება ვინაიდან ამ სტრიქონების შემქმნელი გონება ღმერთის გვერდით მდედრსაც წარმოსახავს, მეტაფორულად მსოფლიო კაცობრიობის გამჩენ დედას რომ უწოდებდა. პოეტის გონება შეუეჭვებლად, ინტუიციის საშუალებით ადგენს სუბსტანციას. აქ იგი ბრწყინვალედ აზროვნებს. კინოთეატრ „რუსთაველთან“ ღამის სეანსზე შესასვლელად ხალხი შეკრებილიყო - კონიუქტურული, მოწყენილი. იქვე გაზონის პირზე ჩამომჟდარი გიჟი მარინა გამვლელ - გამომვლელს ქარ - ცეცხლში ატარებდა. გვერდით მივუსხედით თბილისის კოლორიტს. ელდარი კითხვას კითხვაზე უსვამდა, მის სულსა და გულში ილექებოდა, იქნებ იყო სიბრალულიც? მარინა თავის ქმარზე გვიამბობდა, იგი რამდენიმე ათეული წლის წინ გარდაცვლოდა და თურმე კუკიის სასაფლაოზე განისვენებდა. პოეტმა სულით ავადმყოფის ტრაგიკულ ბზარის გამთელება დაიწყო. სახის წაწვეტებული ნაკვთები უფრო წაემახა და დაემანჭა. ასეთ დროს მისი იერი სისხლმოწყურებულისას ჰგავდა და ქარაფშუტულ მოქმედებისთვის მზაობას გამოხატავდა. შეუდექით პოეტურ სიგიჟის ინსპირაციას. ვიყიდეთ ღვინო, `ზაკუსკა~ და შუაღამისას მამაც სულების სამკაციანმა გუნდმა კუკიის სასაფლაოზე შევაბიჯეთ. საფლავებს შორის მიხვეულ-მოხვეულს უცნობ მიზნისკენ მივყავდით. გიჟ მარინას ქმრის საფლავის პოვნის მბჟუტავ კანდელს მივყვებოდით. ლაბირინთიდან თავის დაღწევას აღარ ვცდილობდით. კერძევაძემ მთელი ღამე ამ ჟინს მიუძღვნა მე კი ჩონჩხების ცეკვა მელანდებოდა. მიცვალებულს ვერ მივაგენით. აკროპოლისიდან ნეკროპოლისში ღამეულად წარგზავნილმა სამმა პარლამენტიორმა ერთი საფლავი შევარჩიეთ, გალავანზე სანოვაგე გავშალეთ და ღმერთი ვახსენეთ. ფერისცვალება თენდებოდა. ეს ქართველი მეფისტოფელი ბედისწერას შესჭიდებოდა. ერთ გვიან ღამით ქარალდივით თეთრი მომადგა რამდენიმე ბოთლ ღვინით ხელში. კარამდე რომ ვერ მოსულა, ლიფტში დამჯდარიყო. მეზობელმა შემატყობინა (მგონი შენთან მოდისო). ვფიქრობ პირველი მიკროინფარქტი მაშინ დაემართა. -თავს რატომ იკლავ მეთქი. -ძიძიას შვილი ეყოლა! წამოდი, გივის მივულოცოთ!-ო -ღმერთმა გაუზარდოს მაგრამ შენ რომ კვდები?! -იცი ძიძია რატომ დაარქვა? რუსებს ენა უნდა მოვტეხო, ძიძია ძნელაძე როგორ ჟღერსო? მე სიტყვა ბანზე ავუგდე თუმცა არ მიმატოვა, იცოდა ჩემი ჟინიანობა ხანმოკლე იქნებოდა ხოდა მაჯობა. ბოთლები გამოვართვი, მკერდზე ხელს იკიდებდა, მხარში ამოვუდექი, გვერდი-გვერდ მივაბიჯებდით და ვფიქრობდი:ამას ახლა გული ტკივა. ჩემი რომ არ სწამდეს, ამ შუაღამისას კარს არ მომადგებოდა მაგრამ ამდენმა გამოცდამ დამღალა. კი ვარ მისი კეთილსაიმედო მეგობარი მაგრამ ერთგულების წარამარა შემოწმებამ გამთანგა. ეს გაუთავებელი ცდა ერთმანეთის მიმართ პირიანობისა თითოეულ მათგანს ძვალ - რბილში ჰქონდა გამჯდარი. ვწერ ამ სტრიქონებს, ისინი ცოცხლები აღარ არიან და მეჩვენება, - მათ წინაშე კვლავინდებურად გამოცდას ვაბარებ. ვესტუმრეთ გივის. მის მოხუც დედას უთხრა შენი ქელეხის ხარჯი მე უნდა გადავიხადო და ნუ გეშინიაო, თვითონ კი სული კბილით ეჭირა. ხომ არ მოგბეზრდათ, იქნებ დაგღალათ დახვეწილ გონების გრძნობათა წავარნამ, ადამიანისა სულ რომ გონებაფხიზლობდა საკუთარ ჯანმრთელობის ფასად მუდამ მოულოდნელი სიხარულის მომნიჭებელი. ორპულსოვანი ბუნების კაცისა-აკადემიურისაც და ყაჩაღანასიც. პოეტის დასრულებულ ოსტატობის დროინდელია, სიმწიფის ხანის მონაპოვარია მოშინაურებული განცდანი, კერძევაძის პოეტიკამ რომ დაიტია:
„დუმილი მუდამ რაღაცას ნიშნავს, ხმაური ზოგჯერ ნიშნავს არაფერს, ბედნიერი ვარ, ან არა მიშავს,- როცა დუმილი მალაპარაკებს. ფერებს და ბგერებს დავეძებ უხმარს, ხელმოცარული არ მსურს დავბრუნდე, ვერ წარმოიდგენ, თუ როგორ ვწუხვარ, როცა ხმაური მირჩევს დავდუმდე...“
ბრწყინვალე ნანადირევია:
„მომიჯახუნა მეგობარმა ცხვირწინ კარები და მამცნო ჩვენი მეგობრობის გარდაცვალება“
იაფი ნააზრევი როდია?! რთული ჩანაფიქრი შთამბეჭდავია;
„...ცივ სარეცელზე მარად მღვიძარმა წარსული მთვარედ ცაზე დაჰკიდე, ვერ დაივიწყე დაუვიწყარი, როცა გათხოვდი, -მაშინ დაქვრივდი.“
ჟამ-ჟამად ეს თვითრჯულიც ცდილობდა „გამოსწორებას“, მეუღლეს უჯერებდა, შინიდან გარეთ აღარ გადიოდა და რაც შეუქმნია სწორედ იმ დღეებშია დაწერილი. წიგნები, ყვავილები, ჭიქა ჩაი, მზიანი დილა, მაგიდაზე ლოპე დე ვეგას „დანაშაული არ არის სასჯელი“ - მისი უკანასკნელი საქმე. თარგმნა დაუგვიანდა, წინასწარ აღებული ჰონორარი დახარჯული ხოლო თამაზ ბაძაღუა ყოველ შეხვედრისას შეახსენებდა: „ბატონო ღვიღვა როდის თარგმნით წიგნს?“ მაგონდება, ცალკე ცხოვრებაზე ფიქრიც დაიწყო, მეტი ხალვათობა მოენატრა, სამუშაო პირობების უქონლობა მოიჩივლა მაგრამ 1980 წლიდან მხოლოდ ლიტერატურული მოღვაწე იყო, მარტო პოეტი, აღარსად მსახურობდა. ოხ ეს სიმბიოზიც – სისხლი რომ გაუშრო არაერთ შემოქმედს! ასეთი იყო მისი ისტორია და იგი ჩვენი, ელდარის მეგობრების ბიოგრაფიის ნაწილიცაა. მშობელი რომ დაასაფლავა, ორჯერ ნაინფარქტალმა თავი სასთუმალზე არ მიდო - მამა პირველ ღამეს ათევს საფლავშიო! მესამე ინფარქტსაც არ დააგვიანდა. დაბნეულმა ქალიშვილმა, ვერაფერი რომ ვერ მოეფიქრებინა, სათბური მიუტანა. პოეტმა შეათვალიერა და იატაკზე მოისროლა ოხრად მრჩება ყველაფერიო. ვკვდები ახლა შვილო და არ შეგეშინდესო. მალევე გათავდა. „ჩემო უბედურო მამაო“ მხოლოდ ამ სიტყვებით დაიტირა უმცროსმა ქალიშვილმა. ირინეს შავსვიან მშობლის და ჩვენი ბედდანავსული მეგობრის წარმოუდგენელი აქტიურობა ხის ტალავარში გაყუჩებულიყო. უსამართლოდ გაკიცხულს უნდოდათ მკვდარსაც ურჯულოდ მოპყრობოდნენ. მაღალ საზოგადოებისგან მიუღებლის თუ საშუალო რეპუტაციის პოეტის ნეშთს მწერალთა კავშირში ნუ შემოასვენებთ -–ხალხი არ მოვაო. კერძევაძემ კიდევ ერთხელ დაამტკიცა თავისი Fფსიქოლოგიური ტიპის ყველასაგან განსხვავებულობა. თავები მის დაცვას მივუძღვენით, მაჩაბელზე მაინც მივიყვანეთ და ოსტრაკისმოსი სიცრუე გამოდგა. იგი დავასაფლავეთ მორალურ და სოციალურ გახრწნის წლებში. დავკრძალეთ მაშინ როდესაც ნაცარტუტად იქცა ყველაფერი რის წინაშეც უწინ ქედს იხრიდნენ. მიწას მივაბარეთ საყოველთაო გულგატეხილობამ რომ მოიცვა საქართველო. ფიცარი ფიცარს დაუახლოვდა, სადაც იყო დააფარებდნენ. უკანასკნელად ვხედავდით კერძევაძის ნაკვთებს და უეცრად ამირან ასანიძემ ხელი შეჰყო – მეგობარს ყური აუწია. საფილოსოფოსო დანართი როდია! სხეულის მოძრაობამ სული შეატოკა და თავიდანვე, რაც მაშინ ვიგზნე, ნათელი და გარკვეული იყო ისევე როგორც იდეის იდეაა უცხადესი. საიდან მოდიან და საით მიდიან ისინი?! – ვუპასუხოთ ლუი არაგონს! ბუნებრივად წარმოშობილნი მკაცრად განსაზღვრულ დროსა და სივრცეში იშვნენ. მათი გაჩენა სულაც არ გახლდათ აქციდენცია. ჩაიაკვნეს სულიერად და მატერიალურად განფენილ არსთა, კარგად დაფუძნებულმა ფენომენებმა. იქნებ მცირედათ ნაკლოვანებმა რა უშავდათ! იტვირთეს აზროვნება, გონების სუვერენობა, რაციონალიზმი. ზედროულ არსებობასთან ერთად ისაგზლეს სიყვარული, მერე რაა თუკი უკანასკნელში გული გაუტყდათ. უმაღლესი არ დამდაბლებულა, უმდაბლესი არ ამაღლებულა. არ იყო კიბური რომლის დაბალ საფეხურს მაღალი მოსდევს. არამედ იყო არენა, სიბრტყე და არსნი სწორედ იმ არენაზე განლაგდნენ. ღვთაების ჭვრეტის გვერდით, პოეტურ მოწოდების პარალელურად მორჩობდა ინტუიცია, შორსმჭვრეტელობის სიზუსტე და გეომეტრიული ალღო. ლოგიკით იარეს მეტაფიზიკისკენ, მეტაფიზიკის საფუძვლებზე აშენეს ლოგიკა. პოეზია ფილოსოფიას დაეკონტაქტა, ფილოსოფია პოეზიას. მათმა აზრებმა ბევრი ააღელვა ხოლო რეაქციამ აიძულათ თავიანთი ნამდვილი ფიქრები დაემალათ. იშვნენ სხვებიც – პასიურ ყოფით, სხვა სიბრტყეში, სხვა განასერში, ნამდვილი არსებობით, სამყაროს სარკეში ისინიც აირეკლნენ. ტრანსცენდეტალურ რეალობის შვილთ იმ ემპირიკოსების ბნელი პერცეფციების აპერცეფცირება დაევალათ. სცადეს ძვლები შეემაგრებინათ მათთვის, ფრთები შეესწორებინათ თუმცა დასახულ მიზანს სიცოცხლის ნახევარგზაზეც ვერ მიაღწიეს. და სწორედ მაშინ გამონახეს პრობლემის გადაწყვეტის უმჯობესი საშუალება – აღსასრული დააჩქარეს! სხეულის მოძრაობამ სული შეატოკა და მე დავინახე მათი ფაქტიური კავშირი. ჰოდა გაუნაბულდი გრძნობას რომლის გამომწვევი მიზეზი ჩემთვის მიუწვდომელი დარჩა. არამეულ მოდგმის სათავეებთან დანამომარჯვებული აბრაამ სისხლის დაღვრას აპირებს -–ყელგაღადვრას განტევების ვაცისა. იქნებ ის მსხვერპლი იმთავითვე არსებულ სამებათა რომელიმე ჰიპოსტასია ხოლო თვით სამებაში ერთი გაგარევებისაა. რაა ის სულიერი მდგომარეობა როცა კაცი ორს უზავდება ხოლო მესამე გასადევნად უჩანს?! ვინ ემსხვერპლენ კერპებს? ძვირი ხომ არ დაუჯდა წარმართობისდროინდელ პოეტურ ჯილაგს თვალგაშტერება? სისხლი, ხორცი, მირონი იტყვიან ჩვენში. მწამს, მეიმედება, მიყვარს –ღაღადებს ტყვედქმნილი პეტრეს სასოება. გული, ბაგე, გონება-ახსენებს ზენაარს მუსლიმი. სიბრძნე, ნება, სიყვარული. სისწორე, სისრულე, სილამაზე. განუყოფელი, თანაარსი, ცხოველმყოფელი. რომელ მათგანშია ჩაბუდებული პოეტი პლერომა. რა ქვია ჰიპოსტასს თავიდან რომ იცილებს უპრაქტიკულეს ერის-არამეულ რასის მამამთავარი?! მუდამ ვენდობოდი ალღოს. ძველბერძნულად იხსტუს თევზია. სიტყვა წინაპარი იქნება ისუსი-ს. ხმელთაშუა ზღვაში გაიზარდა და აზიის ნაპირებთან მიცურდა შავლაპლაპა კანზე ზედწერილ, წყლიდან ამოზიდულ კოცეფციებით. მიწა იცდის, ემზადება, თავს იყრიან პლერომები. რემა კი არა ალბათ რეუმა. ესეც ძველბერძნული სიტყვა გახლავთ და მდინარებას ნიშნავს. დინებისათვის თვალგამდევნები პელონიის მხარისკენ თესალიის ტყეებში სიბრძნით სხივმოსილ ქირონს ვიხილავთ. უკვე ვხედავ როგორ ემზადება იგი აჩრდილთა სამეფოდან გამოსასვლელათ ცხენოსნობის, მშვილდოსნობის, მუსიკისა და სამართლიანობის მასწავლებელი რომ კვლავ დაუკრას ოქროს ქნარზე და უმღეროს პირველქმნილ ქაოსს. მიზანმიმართულ ნაკადს ჩვენი მეგობრის პლერომაც შეერწყა-მონადა პასუხისმგებლობით სავსე ოჩანისა, განუმეორებლისა და ერთადერთისა. პრობლემები ალბათ აღარ ექნება... გიგი კეშელავა მეგობრის ქელეხში არ შემოვიდა, სასტუმრო „ივერიის“ შესასვლელთან დამემშვიდობა და წავიდა. გულით მინდოდა საფლავში წოლის პირველ ღამეს მეფხიზლა ელდარისთვის ჩემი ოთახის დამწუხრეულ გარემოში მაგრამ სწორედ იმ ღამით, მაინცდამაინც იმ ღამით ტყვიასავით დამძიმდა, უსაშველოდ დამძიმდა ქუთუთოები.